2.1. ХІ ғасырдағы түркiлер қозғалысы қарсаңындағы аббасилiк Ирандағы дiни-саяси ахуал

Т?ркiлердi? орта?асырлы? Иран мен ислам ?лемiндегi тарихи ма?ызы оларды? осы айма?та?ы дiни-саяси ахуалдар?а тигiзген ?серлерiмен ?лшенедi. Мiне, сонды?тан да салыстыра талдау ма?сатында т?ркiлер жаулап алулары ?арса?ында?ы Иранда?ы саяси-дiни ахуалды? ?алыптасу де?гейiн ?айта електен ?ткiзу осы тарау мiндетi болып т?р. Хронологиялы? шегiнiске орын берiп, осы тарихи о?и?алар?а талдау жасап кету ж?не оны? н?тижелерiн келесi тараушада?ы т?ркiлердi? тарихи отандарында?ы ??сас жа?даймен салыстыра ?арастыру зерттеуге ар?ау болар м?селелердi ай?ындауда ы?пал жасары аны?. Осы себептерге байланысты б?л тарауда, е? алдымен ислам дiнiнi? Иран?а тарау ерекшелiктерi, жа?а дiннi? келуiмен байланысты Иранда орын ал?ан саяси ахуал м?селелерi с?з болады.

Жалпы, т?ркiлердi? Иранды жаулап алу ?арса?ында Иранда ?те к?рделi дiни-саяси ахуал ?алыптасты. Оларды топтап к?рсетер болса?: 1) ислам дiнi мен оны таратушыларды? иранды? к?не д?ст?рдi ?станушылар тарапынан айтарлы?тай ?арсылы??а ?шырауы; 2) ислам дiнi мен араб ?стемдiгiне наразылы? ретiнде бiрнеше ?са? мемлекеттердi? пайда болып, елдi? саяси бытыра??ылы??а ?шырауы; 3) саяси-дiни да?дарыс?а ?арсы т?рарлы? бiрден-бiр саяси к?ш – халифат билiгiнi? осалды?ы; 4) д?ст?рлi ислам?а ?айшы келетiн дiни а?ымдарды? пайда болуы ж?не осыны? негiзiнде дiни алауызды?ты? ?ршуi; 5) Иранда?ы саяси да?дарыс. Осы м?селелердi жеке-жеке талдау, кейiнгi тарауларда т?ркiлер жаулап алуларынан кейiнгi осы ахуалды? ?згерiске т?скенiн салыстыра талдау – зерттеу ма?сатыны? бiр б?лiгi.

Сонымен, М?хаммед (?.с.) пай?амбар ?айтыс бол?ан со? бiр жылдан кейiн оны? бiрiншi орынбасары ?бу Б?кiр кезiнде сасанилiк Иранды арабтарды? жаулап алуы басталды. Арабтар?а ?з еркiмен ба?ын?андар бiр жол?ы контрибуция мен ?р жыл сайын?ы салы? т?леу керек болды. Арабтар м?сылмандардан бас?а христиан, иудей, заратуштра дiнiн ?станушыларды «зиммиялар» деп атады. Рей мен ??мда б?ларды? саны бес ж?з мы? болды. Олар ?з дiнiн, ?дет-??рпын са?тау?а м?мкiндiк ал?анымен, дiнсiздерден алынатын салы? т?леуге м?жб?р болды.

VІІІ-ІХ ?асырларда араб халифатыны? исламды ?абылдауымен Иран хал?ы да бiртiндеп исламдана бастады. Дегенмен к?птеген парсылар д?ст?рлi дiндерi – зороастризмге адалды?ын са?тап, жасырын т?рде, кейде ашы?тан-ашы? ескi нанымдарын д?рiптей бердi. Истахри, тiптi ІХ-Х ?асырларда Фарс жерiнде халы?ты? к?пшiлiгi зороастризм дiнiнде бол?анын ж?не ол жерде к?птеген от храмдарыны? ж?мыс iстегенiн, омейялар (661-750) кезiндегi Керман хал?ы ашы? т?рде зороастризмдi ?стан?анын, Шиз ?аласы мен бiр?атар Каспий ма?ы айма?тары, Гилян, Мазандеран, Горган ?алалары к?не дiн орталы?тары болып ?ала бергендiгi жайлы жазады. Фарс провинциясында?ы Истахр ?аласы осындай ?алаларды? бiрi болды.

Б??ан ?арамастан, Иран жерiнi? араб халифатыны? ??рамдас бiр б?лiгiне айналу процесi шапша? ж?ре бердi. Иранды? зерттеушi А. Бейат исламны? Иран?а тарау факторларын былайша т?сiндiредi: 1) м?сылман еместердi? «джазйэ» т?леуге мiндеттiлiгi; 2) иранды?тарды? халиф сарайына ?ызметке тартылуы; 3) иранды?тарды? м?сылман к?ршiлерiмен м?дени, саяси-экономикалы? ?арым-?атынас?а т?суi.

Халы?ты? исламдануы географиялы? жа?дайлар?а да байланысты болды. Иранны? орталы?ы мен батысы исламды ерте ?абылда?анмен, елдi? солт?стiгi мен шы?ысы, о?т?стiгi ?за? уа?ыт зороастризм дiнiне адал болып ?алды. Тауларда?ы адам ая?ы бара алмас тас сарайларда зороастризм дiнiне ?атысты ?асиеттi кiтаптар мен ба?алы ?олжазбалар са?талды. Истахри, Сабур округында?ы осындай тас сарайды былайша суреттейдi: «?олжазбаларда парсылар?а белгiлi барлы? патшалар мен а?с?йектер, отты са?таушы барлы? ?лы мобедтер (зороастризм дiнбасысы) мен бас?аларды? аты жазыл?ан. Б?л ?асиеттi жазбаларды «Джисс ?амалы» деп аталатын Арраджан округыны? т?р?ындары ?ор?айды». Осы айма?тар ислам дiнiнi? Иранда ?анат жаюына барынша ?арсылы? к?рсетiп, т?ркiлердi? жаулап алуларына дейiн ислам?а ?арсы ?оз?алыстар мен идеяларды? оша?ы болды.

Араб ?стемдiгi мен жа?а дiндi к?не д?ст?р мен м?дениетке ие ?ркениеттi ел т?р?ындары бiрден ?абылдай ал?ан жо?. Араб билiгi мен ислам дiнi жергiлiктiлердi? ?за? ?арсыласуларымен ?атар орнай бастады. Б??ан ?сiресе ислам дiнi мен зороастризм дiнiнi? д?ниетанымды? алша?ты?тары ?сер етпей ?оймады. Халы?ты? жа?а ислам дiнiне с?йенген жа?а билiкке деген ?шпендiлiгi мен мойынсынбаушылы?ы жайлы К. Босворт былай деп жазады: «Арабтарды? келуiнен бастап Х-ХІ ?асырлар?а дейiн бiрнеше м?рте ?арсылас?ан, кейбiреулерiне Иранны? к?не дiндерi – маздакизм мен зороастризмдi ?станушылар ?атыс?ан ?леуметтiк-саяси ?оз?алыстар болды. Б?л ?оз?алыстар исламны? к?шеюiмен ?лсiреген со? да iс ж?зiнде исмайлшылар мен шииттер ?оз?алысы т?рiнде жал?асын тапты». К?не д?ст?рлi м?дениетке ие иранды?тар ислам дiнi негiзiндегi жа?а ?ркениетке осылайша ?з ?арсылы?тарын бiлдiрдi.

О?т?стiк Каспийдi? жа?алау айма?тары Гилян, Табаристанны?, сонымен ?атар Эльбурс тауларымен ?оршал?ан таулы iшкi аудандар халы?тар мен идеялар ?шiн ?р?ашан сенiмдi баспана болды. Б?л жерлерде этникалы? топтарды? ?алды?тары, ескi тiлдер мен к?пiрлiк сенiмдер, к?не ?олжазбалар мен ?леуметтiк д?ст?рлер ?з ?мiрлерiн ислам Иран жерiне берiк орна?ан со? да жал?астырып жатты.

Барша м?сылмандарды? сенiмiне орта? дiни темiр?азы?ты? басым д?режеге жетпеуi дiни ала-??лалы?ты тудырып, бiрт?тас ислам мемлекетiнi?, ?ала бердi Иран мемлекетiнi? саяси бiрiгуiне айтарлы?тай кедергi келтiрдi. Исламды таратушы араб жаулап алушыларыны? билiгiне мойынсын?ысы келмеген халы? наразылы?тары мен жергiлiктi билеушiлердi? ?арсылы?тары н?тижесiнде Иран жерiнде ?рт?рлi ?са? мемлекеттер пайда болды. Осы жергiлiктi ?улеттердi? iшiндегi к?рнектiсi Табаристанда?ы бавандилер ?улетi болды. ?улет билеушiлерi д?ст?рлi иранды? титулды ?олданып, ?здерiн «испахдад» – ?скербасы, кейде «мулук ал-джибал» – тау иелерi деп атады. Иранны? саяси бiрiгуiне м?дделi бол?ан б?л ?улет жетi ж?з жыл бойы ильхандар билiгi кезiне дейiн ?мiр с?рдi. Селж?ктер олармен ?здiксiз со?ыс ж?ргiзсе де б?л ?улеттi толы? ??рта алмады. Осы ?улеттi? екiншi тарма?ы – испахабдадилер мемлекетiн хорезмшахы тал?андап ?з иелiгiне ?ос?анмен (1210 ж.) отыз жылдан со? ?айтадан кинхбарилер болып, 1349 жыл?а дейiн мо??олдарды? вассалы бола ?з ?мiрлерiн жал?астырды. Солт?стiк-батыс Иранда?ы осындай бiр ?улет – мусафарилердi (916-1062) селж?к То?рул бек тал?андады. Та?ы бiр ?улет – шаддилер мемлекетi солт?стiк Иранда «дейлемилiк интерлюдия» (дейлем халы?тарыны? саяси белсендiлiгi д?уiрi (Х ?. 30-ж. – ХІ ?. екiншi жартысында)) кезiнде пайда болды. Б?л ?улеттi? негiзiн ?алаушылар курдтар еді. Б?л мемлекет ?зірбайжан дейлемилерi мен христиан-армян, грузиндер патшалы?тары аралы?ында ?мiр с?рiп, астанасын Гянж? ?аласы етiп алды. С?лтан То?рул б?л ?улеттi? ?мiрiн 1063 жылы то?татты. Ал шаддилердi? Ани ?аласына орналас?ан б?л ?аланы Алп Арслан с?лтан тал?анда?ан со?, 1199 жылы б?л ?ала грузиндер ?арауына ?ттi.

Х ?асырды? басында Дейлемде, Каспийдi? о?т?стiк-батысында зиярилер ?улетi билiк ??рды. ХІ ?асырда зиярилер ?азнауилерге мойын?сын?анмен, селж?ктердi? тарих сахнасына шы?уымен олар со??ылар?а ба?ынды. Раввадилер мен какуйлер де дейлемилiк ?улеттер болды. Какуйлер батыс Иранда?ы буйлер ??лдырауы кезiнде пайда болып, кейiн орталы? Иранды (Исфахан, Хамадан) 1008 жылы жаулап алып ?лкен саяси к?шке ие болды. 1029 жылы ?азна билеушiсi с?лтан Махмуд Рейдi жаулап ал?анда ?улет негiзiн ?алаушы ибн Какуия Махм?д?а ба?ынып, То?рул 1051 жылы Исфаханды жаулап ал?анда селж?ктерге ба?ынды.

Х-ХІ ?асырларда г?лденген мемлекеттердi? е? к?штiсi буйлар ?лкен иелiкке ие болды. Б?л мемлекеттi? иейлар Иран жерiндегi бытыра??ы мемлекеттердi бiрiктiрiп, сасанилер кезiн-дегi Иран да??ын ?айта ?келмекшi болды. Бiра? б?л тарихи ма?ызды ж?ктi олар iске асыра алмады. Осы кезде Иранны? солт?стiк-шы?ыс айма?ы да бiр-бiрiне т?уелсiз бiрнеше мемлекеттерден т?рды. 821-877 жылдары Хорасанда тахирилер билiгiнен со? б?л айма?та саманилер билiгi орнады. Державаны? негiзiн ?ала?ан Балх облысынан шы??ан ди?ан Саманхуда едi. 893 жылы Исмайл ибн Ахмад Сырдарияны? ар жа?ында?ы ?арлы?тар?а шабуыл жасап, оларды? астанасын тонады. Саманилер ?за? уа?ыт бойы ?з территориясында тынышты? орнатып, парсы тiлi мен ?дебиетi, ?ылым мен м?дениет ?ркендеп г?лденуiне м?рынды? болды. Парсы тiлi араб тiлi мен м?дениетiн ы?ыстырып, осы мемлекетте ?за? уа?ыт ?зiлiстен со? ?айта ?ылым тiлiне айналды. Алайда б?л ?улет билiгi де осы уа?ыт?а дейiн Иран жерiндегi бытыра??ы патшалы?тарды бiрiктiре алмады.

Бай?а?анымыздай, т?ркiлер келуi ?арса?ында Иран жерi бiрiнен со? бiрi тарих сахнасына шы??ан ?улеттердi? елдi бiрт?тас етiп бiрiктiруге жасал?ан ?адамдарына ?арамастан, бiрнеше т?уелсiз бытыра??ы ?са? мемлекеттерден т?рды.

Атал?ан мемлекеттер бая?ы ислам?а дейiнгi Иранны? да??ын ?айта ?келмекшi болды. Мiне, сонды?тан да олар ?шiн ислам м?ддесi аса ма?ызды бола алмады. Зиярилердi? Х ?асырда Ба?датты алып, оны Ктесифон етiп ?згертiп, ?зi шахиншах титулын иеленбекшi болып ?рекет жасауы да айтарлы?тай н?тиже бермедi. Мемлекеттердi? iшiндегi iрiлерi буйлер де, саманилер де Иранды да?дарыстардан ??т?арма? т?рма?, б?л мемлекеттердi бiрiктiрiп, бiрт?тас ете алмады. Осы ?са? мемлекеттер айма??а т?ркiлердi? келуiмен ?ана к?шпен бiрiктiру процесiн бастан кешiрiп, оларды? к?пшiлiгi селж?ктер билiгiн мойындаса, кейбiреулерi мо??ол-т?ркiлер билiгiне дейiн ?асарысуын ?оймады. Айта кету керек, тек Орталы? Азиядан келген т?ркiлiк билеушiлер ?ана Иранда?ы бытыра??ы мемлекеттердi бiр орталы??а ба?ындырып, елде т?ртiп орната алды.

Ал Иранда?ы билiктi ?олдарына шо?ырландыруы тиiс халифат билеушiлерi б?л кезде рухани ??лдырау?а ?шырап, исламды? негiзден ед?уiр алша?та?ан болатын. ?лидi? халифты?ы кезiнде омеялар билiгiнi? негiзiн ?алаушы Муавие бар к?шiн халиф та?ын алу?а салды. Муавиенi? ма?саты орындалып, ?ли ?астанды?пен ?лтiрiлген со? ол Куфа?а барып, ?зiн ислам билеушiсi деп жариялады. Иран тарихшысы Р. Исфаханиды? жазуынша, «Б?ни омеяларды? исламды? принциптерi оларды? шын м?нiсiнде м?сылман бол?анды?тарын терiске шы?арады. Олар тек ?з жандарын алып ?алу ?шiн ж?не д?улетке ие болу ?шiн м?сылман болып, барлы? к?штерiн исламны? дамуына ж?мсады. Ал, бiр жа?ынан, ислам ?о?амын iштей iрiтiп-шiрiтiп, дiнге к?ле?ке т?сiрдi». Дегенмен б?л ?улет халы? пен дiнбасыларды? терiс к?з?арастарына ?арамастан жеткiлiктi ?за? ?мiр с?рдi.

Иранны? шы?ысында, Хорасанда осы ?улетке ?арсы ?здiксiз болып жат?ан к?терiлiстердi? iшiнде ?бу М?слiмнi? к?терiлiсi же?iске жетiп, ж?з жыл?а жуы? билiк басында бол?ан Омеялар ?улетiн ??латып, жа?а билеушi ?улет – Аббасилердi (769-1258 ж.) та??а алып келдi. Халифатта?ы келе?сiз жа?дайлар мен дiндегi керi кетушiлiктi ретке келтiредi деп ?мiт арт?ан жа?а билеушi ?улет те м?сылмандар ?мiтiн а?тамады. Дiн iштей алауызды??а ?шырап, билiк пен таласты ?а?идалар негiзiндегi дiни ?ыр?и?аба?ты? ?ршiп, исламда т?рлi а?ымдар мен топтар пайда болды. Ал?аш?ы халифтар кезiндегi бас?а территорияларды ислам иелiгiне айналдыру процесi саябырсып, керiсiнше, б?рын?ы жаулап алын?ан жерлер ?айтадан м?сылмандарды? уысынан шы?а бастады.

Осындай аса к?рделi iшкi ж?не сырт?ы жа?дайды реттеуге Аббас халифаты басшылы?ыны? д?рменi жетпедi. Олар саяси iстермен айналысып шиеленiскен м?селелердi шешудi? орнына ислам м?раттарын ая? асты еттi. Исламны? ?ата? тыйым сал?анына ?арамастан Харун ар-Рашидтi? ?лы халиф ал-Амин 800 жылдар шамасында ?тектерге ??мар бол?аны соншалы?, оларды ?з сарайында к?птеп ?стады. Ол ?демi ??л жiгiттер мен бозбалалар?а арнайы хирургиялы? операциялар жасап, жынысын ?згертiп, ?зiнi? ?ызы? ??ралына айналдырды. Та?ы бiр халиф Абу ад-даул (982 жылы ?лген) т?сында ислам?а ?айшы келетiн ?рекет жасап, халифатта?ы бишiлер мен жез?кшелерден мемлекет ?азынасына салы? жинауды ойластырды. Ал Мысырда?ы Фатимилер мемлекетiнде б?л iске ас?ан ж?йе болатын. М?сылман ?лемiндегi е? сора?ы ??былысты? та?ы бiрi – т?ркiлер ?олдауымен салынып, ж?мыс iстеген Ба?дад медресесiнi? ш?кiрттерi шарап iшiп, гомосексуализммен ж?не зина?орлы?пен айналысты. Тере? рухани да?дарыс, осылайша халифатты? ресми идеологиясы суннизмнi? рухани оша?ы – медреселердi де жайлады.

Селж?к-т?ркiлердi? келуiмен бiр?атар келе?сiз ??былыстар?а тойтарыс бол?анымен, тере? да?дарыста?ы Аббас халифатыны? толы? жойылмауы себептi, селж?к-т?ркiлерi де халифатта?ы дiни басб?зарлы??а толы? тойтарыс бере алмады. Тек орталы? азиялы? т?ркiлердi? та?ы бiр легi – мо??ол-т?ркiлердi? келуiмен ж?не солар ар?ылы халиф билiгiнi? толы? то?тауымен ?ана ислам ?о?амында?ы «?атерлi iсiк» алынып тасталды. Тiптi ибн ал-Асир, Ма?ризи, ибн Халдун сия?ты тарихшылар мо??олдарды? Иранды жаулап алуларына халиф себепшi болды дейдi. Осы м?лiметтен-а? т?ркiлердi? Иран жерiн жаулап алуыны? дiни негiзiн к?руге болады.

Т?ркiлер келуi ?арса?ында ислам ?о?амы ?шiн е? ?зектi м?селелердi? бiрi – ол исламда?ы ?рт?рлi дiни а?ымдар арасында?ы алауызды?тарды? ?ршуi едi. Пай?амбар (?.с.) ?айтыс бол?ан со? оны? орынбасарларын та?айындау алауызды?тарды? негiзгi себепшiсi болды. Осы м?селе т??iрегiндегi орта?асырлы? м?сылман к?пiртанушылы? (ересографиялы?) д?ст?р М?хаммед пай?амбар?а т?скен хадистен шы?ты. Онда иудейлердi 71 а?ым?а, христиандар 72 а?ым?а, ал м?сылмандар 73 а?ым?а б?лiнедi делiнген, соны? 72-сi тоза??а т?сiп бiрi ?ана ж?ма??а баратыны айтыл?ан. К?пiртанушылы? ?дебиеттi? к?рнектi ?кiлi Абу л-Музаффар ал-Исфара'ини «Ат-табсир фи-д-дин ватамиз ал-фирка ан-наджиа» атты шы?армасында «ислам елдерiнде ?арапайым халы?ты алдап, оларды? сенiмiн шатастыратын к?пiрлер пайда болды» деп жазды. Ислам дiнi пайда бол?аннан со? ?ыс?а мерзiмде пайда бол?ан осындай к?пiрлiк а?ымдар кейiн жекелеген мемлекеттердi? идеологиялы? негiзiне айналып, ислам дiнiндегi ?айшылы?тарды тере?дете т?стi.

Ислам пай?амбары (?.с.) ?айтыс бол?ан со? бiр?атар м?сылмандар халифты? екi себеппен ?ли ибн ?бут?лiбке тиiс едi деп есептедi. Оларды? пiкiрiнше, бiрiншiден, пай?амбарымыз к?зi тiрiсiнде-а? ?лидi м?сылмандарды? жетекшiсi деп таны?ан. Екiншiден, ол пай?амбарды? к?йеу баласы. Осыны? н?тижесiнде исламда сунниттiк, шииттiк ж?не хараджилер а?ымдары пайда болды. Осылайша, имамды? пен халифты??а тек ?ана ?ли мен оны? ?рпа?ы ???ылы деп бiлгендер шииттер деп аталды. Кейiннен шииттердi? ?здерi ?лиден со? билiкке кiм келу керек деген м?селенi? тал?ылануы барысында ?зара талас?ан бiрнеше а?ымдар?а б?лiнiп кеттi. Осындай к?пiрлiк а?ымдарды? iшiндегi е? ?ауiптiлерi де, ке? тара?андары да исмайлшылар мен карматтар ?оз?алысы едi. Исмайлшыларды? да, карматтарды? да негiзгi дiни ?а?идалары барлы? бiлiмнi? жал?ыз иесi ретiнде имамат ж?не имам ?а?идасы болды. Исмайлшылар, тiптi шииттердi? де, сунниттердi? де жа?таушылары тарапынан к?пiрлiк деп танылды. Б??ан д?лел ретiнде шииттердi? сунниттердi исмаилшылар т?рiздi iлiм (та'алим) мен iз ?уушылы?ты (та?лид) пайдаланды деп кiн?лауынан бай?ау?а болады. Карматтар да, исмайлшылар да заттай ж?не рухани ?лемнi? екi жа?ы немесе екi ма?ынасы бар деп есептедi: сырт?ы – аны?, iшкi – жасырын. Оларды? идеологиялы? ж?йесiне с?йкес екi ?арама-?арсы негiзден т?ратын экзотериялы? доктрина (захир), я?ни жалпы?а бiрдей экзотериялы? доктрина (батин) ?ауымны? аз ?ана м?шелерiнi? аш?ан, ??ранны? ?р ма?ынасын iшкi ??пия, жалпы?а бiрдей д?л сырт?ы ма?ынадан б?лек болады деп т?сiндi. Исмайлшылар а?ымы ?кiлдерi сенiмiнше, адамны? денесiнi? ?зi – захир (?абы?), ал оны? iшiнде ??пия (батин) – жан жатыр. Исмайлшылар ?з идеялы? жауларын олар ??пия iлiмдi бiлмей тек экзотериялы? доктринаны ?ана ?станады деп кiн?лап, захирилердi? монотейзмiн п?т?а табыну деп ?орытынды жасады. Низам ал-М?лiк е? ата?ты кармат авторы Абданны? «Жетiншi д?режедегi Кiтап» атты шы?армасын о?ып, карматтарды ??дайсызды?ы пен к?пiрлiгi ?шiн кiн?лады. Б?л жайлы ибн ан-Надим: «Мен б?л кiтапты о?ып шы?ып, одан арсызды? пен шари?ат iлiмiн мас?аралайтын с?мды?тарды кездестiрдiм», – деп жазды. Осылайша, ислам ?лемiндегi белдi ??ламаларды? ?арсылы?ына ?арамастан ?сiре к?пiр а?ымдар iргетасын бекiте т?сiп, м?сылмандар арасына дендеп енiп, жайыла бастады.

К?птеген суннит теологтары карматтарды? шари?атты? бекiткен ??рыптарын жой?анын жазады. Ал-Малати «Намаз (салат), сада?а (закат), ораза (сииам), Меккеге зиярат (хадж), т. б. парыздар мiндеттi деп есептелмедi, Алла ?зiнi? ??лдарыны? ?зiне ?ызметiне з?ру емес, кiм ?аласа орындасын, ?аламаса орындамасын, олар бар бол?аны Жаратушы?а ризашылы? бiлдiрсе болды деп есептедi. Ал-Газали, карматтар ?асиеттi мiн?жат д?ст?рiн орындауды до?арды, ?йткенi оларды? ойынша к?нделiктi «к?рделi гимнастика» не а?ыма?тар?а, не ?те а?ылдылар?а пайдалы, тек б?л исламны? за?дары мен ?а?идаларын б?зды. Мысалы, намаз оларда тек екi ракаттан т?рды: к?н шы?у?а дейiн екеуi, к?н бату?а дейiн екi ракат. ??быланы олар Иерусалимге ?аратты, ?йткенi олар онда ?ажы?а барды. Демалыс к?нi д?йсенбi болды. Карматтар ащы шарапты (набиз) iшуге тыйым салды, ал т?ттi шарап?а (хамр) р??сат бердi. Осындай ислам iшiнде жiк тудыр?ан а?ымдарды ?стан?андар тобы ислам тарихында бiрнеше м?рте ?арулы к?терiлiстер жасап, ел билiгiн ?олдарына ?стау?а тырысты. Осындайларды? бiрi – Иранда билiк ??р?ан буйлар мемлекетiнi? негiзiн ?алаушылар. Билiк басына келген буйлар шиизм (он екi имамды?) тарма?ын ?стап, сунниттерге ?ысым жасады. Оларды? мемлекетiнде шииттер жо?ар?ы ?стем жа?дай?а ие болды. Ал дiннi? тiрегi мен ?ор?аушысы болып есептелетiн халиф ал-Муктафи ?зiнi? антишииттiк к?з?арасы ?шiн та?пен ?оштасу?а м?жб?р болды. Шииттер мен сунниттер арасында к?рес толастамады. Ж?з он жылды? буйлер билiгi кезiнде осы екi лагерь арасында?ы алауызды? к?шейе т?стi. Деректердi талдаудан к?пiрлiк а?ымдарды? Иранда?ы iшкi саяси ахуалды шиеленiстiрiп, ел iшiне iрiткi сал?анын бай?ау?а болады.

Жетiншi Аббас халифы ал-Мамун (813-833 ж.) кезiнде му'тазалиттiк а?ым халифатты? мемлекеттiк дiнi болды. Му'тазалиттердi? сенiмi бойынша иман м?селесiнде кiмде-кiм ?з жеке басы болмысында таза кiршiксiз ?асиеттерге ие болса, ол м?сылман. Оларды? сенiмiнше, егер б?зыл?ан адам ?айырлы iстер iстеп дiнге пайда келтiрсе, оны? жеке басында?ы имансызды?ы мен к?н?карлы?ын кешiруге болады деп есептедi. ?йткенi олар дiн ?шiн к?рестi. Осы принциптерге с?йенген му'тазалиттер сол заман?а дейiнгi ислам тарихында орын ал?ан барлы? о?и?аларды халифтердi? пайдасына шешуге м?жб?р болды. А?ыр?ы омея халифтерi Йазид бен Валид, Маруан ибн Мухаммед осы а?ымда болды. Мамун барлы? м?сылмандар?а т?н орта? а?ымды iздеп, а?ыр со?ында осы а?ым?а то?тады. Бас?а а?ымдар?а цензура жарияла?анына ?арамастан, б?л а?ымды тек а?с?йектер мен ?алалы?тар ?олдады. Халиф ал-Мутавакил (847-861) кезiнде б?л а?ым мемлекеттік саясаттан шеттетілді. Ол ??ранды, оны? м?тінін тал?ылау?а ?арсы шы?ып, мутазализмдi к?пiр деп танып, суннизмдi ?айта ресми дiн деп жариялады. Б?дан со? бас?а дiндегiлерге ?удалау басталды. Кербалада?ы имам Хусейн мавзолейi ?иратылды, зиндикилер-хурамилер, манихейлер, атейстер ?удаланды. Тiптi ислам бойынша кiтап иелерi саналатын христиандар мен иудейлер де ?у?ын?а ?шырады. Олар?а мемлекеттiк ?ызметке орналасу?а, ат?а мiнуге тыйым салып, арнайы белгi та?ып ж?руге тиiс болды. Сунниттер ?сiресе к?пiрлер деп саналатын хариджилер, шииттер мен хурамилердi ?атты ?удалады. Му'тазалиттер ?о?амнан алша?тап, б?лек ?мiр с?руге тырысты. К?рiп отыр?анымыздай, кейбiр халифат басшылы?ыны? да дiни к?пiрлiк а?ымдарды? к?ш алуына м?рынды? болды.

Хариджилердi? пайда болуы «ля хукм ала иллах» (??дайды? билiгiнен бас?а ?кiм жо?) ?ранына тiкелей байланысты болды. Олар ?лидi де, сол кездегi омеялы? халиф Муаввиенi де, тiптi Омарды да м?сылмандарды? арасында?ы алауызды?ты? себепшiсi деп бiлдi. ?ли ?айтыс бол?ан со? хариджилердi? ма?ызы арта т?сiп, Омар ?айтыс бол?ан со? омеяларды? шiрiген саясатына риза емес халы?ты? бiр б?лiгi оларды? тарапына ?ттi. Омеялар т?сында хариджилер м?селесi Иранда?ы е? басты ?иыншылы?тарды? бiрi болды да аббасилер т?сында бiршама уа?ыт ?з ма?ыздылы?тарын жо?алтпай, бiра? бiртiндеп тарих сахнасынан кеттi. Оларды? халифат?а ?арсы к?ресiн махдилiк шииттер, карматтар мен фатимилер жал?астырды. Осылайша, Х-ХІ ?асырларды? дiни ?мiрiнi? басты ерекшелiктерi ортодоксальды ислам?а зиян келтiретiн шиизм баста?ан нанымдарды? ислам ?о?амында к?ш алуы болды.

Халиф билiгiнi? осалды?ы м?сылмандарды? арасында?ы алауызды?тары мен ?а?ты?ыстарды то?тата алмады. Ал-Макдисидi? жазуынша: «Ал-Машрикте бас?а облыстар?а ?ара?анда ?ылым мен за?тану к?штi дамыды. Дiн уа?ызшыларыны? да??ы керемет жо?ары болды. Б?л жердi? т?р?ындарыны? байлы?ы да к?п болды. Б?л жерлерде христиандар?а ?ара?анда еврейлердi? саны к?п. Сонымен бiрге ?рт?рлi магтарды? саны да жетерлiк. ?ли ?рпа?тарына жо?ар?ы ??рмет к?рсетiледi. Бiра? сен б?л жерден хашимилердi кездестiрмейсi?. Хариджилер Седжестанда, Гератта, Керух, Астрабианда к?бiрек. Нишапурда мутазалиттердi? саны басым. ?бу Ханифа iлiмiн ?станушыларды? денi Шаш, Илак, Тус, Неса, Абиверд, Тараз, Сы?ана?та. Ал шафиилер Б?хара, Синдж, Данданекан, Исфариан, Джуянда к?бiрек».

Исламда?ы м?ндай дiни ала-??лалы? оларды ?станушылар арасында дiни алауызды?ты? болмай ?оймайтынын к?рсеттi. Иран жерi де осы а?ымдарды? жа?таушыларыны? к?рес майданына айналды. Нишапурда шииттер мен керрамилер, Серахста ?бу Ханифа мен шафии а?ымдары арасында, Джурджан мен Бекрабад ?алаларыны? арасында дiни негiзде ал-Хасан жа?тастары мен керрамилер арасында «жабайы т?белеспен алауызды?» орын алды. 998 жылы Ба?дадта шииттердi? екi ?лкен дiни салтанаты ал-Ашура (10 м?харрам) мен Тадир Хуммды (18 зу-л-хадж) тойла?ан кезде халы? тол?улары к?шейдi. Сунниттер олар?а ?арсы екi салтанат – Мус'аба б. зубайра (18 мухаррам), ??гiр к?нi – Иаум ал-?ар (26 зу-ль-хиджа) мерекелерiн тойлады. Б?л мейрамдарды? бiрiншiсi Мус'абаны? ал-М?хтарды же?уiне байланысты болса, екiншiсi М?хаммедтi? ?бу Б?кiрден б?лiнiп ?арсыластарынан ты?ыл?анына байланысты едi. Халы? тол?улары осы салтанаттар?а байланысты 1002 жылы астана к?шелерiнде ?арулы ?а?ты?ыстарды тудырды. Сонды?тан да келесi жылы м?ндай ?а?ты?ыстар болдырмас ?шiн осындай мейрамдар?а тыйым салынды. ?а?ты?ыстар 1008 жылы ?айта орын алып, 1011 жыл?а дейiн созылды. Азда?ан уа?ыт тынышты?тан со? 1015-1017 жылдар аралы?ында Ба?дадта сунниттер мен шииттер аралы?ында?ы жанжалдар ?айта жанданды. Б??ан халифты? ал-Ашураны ?айта тойлау?а р??сат бергенi себеп болды. 1016 жылы Кербалада?ы имам ал-Хусейн мешiтi ?ртелдi. Ба?дад, Самаррада да ?а?ты?ыстар орын алып Мекке, Иерусалим мешiттерiнде ?рлы? ке? етек жайды. 1045 жылы То?рул Исфаханды ал?ан кезде Ба?дадта сунниттер мен шииттер арасында жанжал болып, м?ны? со?ы «Кiтап адамдарымен» ?арулы ?а?ты?ыс?а алып келдi. Еврейлердi? ?йлерi мен синагогтар ?ртелдi. Христиан ?абiрлерiне ойран салынып, монастырь тоналды. Т?ркiлер келуi ?арса?ында Иранда дiни негiздегi ?айшылы?тар осылайша тере?деп, ?ршiп т?рды.

Дiни а?ымдарды? пайда болып, белсендiлiкке к?шуiнi? басты себебi Иранда?ы дiни негiздегi ?леуметтiк-моральды? да?дарыстар еді. 934 жылы исламда?ы ?те консервативтi ?анат – ханбалилер к?н сайын Ба?дад?а келiп ислам?а ?арсы келетiн ?рекеттердi тойтару?а к?ш салды. Жез?кшелер мен гомосексуалист, маск?немдердi ?рып со?ты. Олар шонжарларды? ?йiне кiрiп, б?шкедегi шараптарды т?ктi, ?ншiлер мен бишiлердi со?ты, музыкалы? аспаптарды ?иратты. Осылайша, халы? д?рыс т?рт халифтан со??ы халифатта берiк орын ал?ан ж?нсiздiктерге ?з наразылы?тарын бiлдiрдi. Бiра? негiзi жо?арыда?ы ?лсiз билiктен бастау алатын дiнге ?арама-?айшы ?рекеттердi то?тату?а тырысушылы? сырт?ы араласушылы?сыз iске асуы м?мкiн емес едi.

Дiни а?ымдарды? идеологиясыны? к?шеюi осы а?ымдарды? ?кiлдерiнi? ?арулы жолмен ?з мемлекеттерiн ??ру?а алып келдi. 890 жылы Иракты? Васита ?аласы ма?ында етек ал?ан карматтар ?оз?алысы н?тижесiнде 894 жылы Бахрейнде астанасы Лахсай ?аласы бол?ан карматтар мемлекеті ??рылды. Б?л мемлекет бiр жарым ?асыр ?мiр с?рдi. ХІ ?асырда лахсай?а келген Насири Хосроу карматтарды? ?о?амды? ??рылысын суреттей келiп, б?л мемлекетте ??лиеленушiлiк ??рылыс орна?анын жазады. Бахрейндегi карматтар мешiт салмады, намаз о?ымады, ораза ?стамады. Бас?а дiндер мен а?ымдар?а олар шыдамдылы? танытты. Рей ?аласында карматтар билiгi ж?ргенде «Аджа'иб ад-дуниа» авторыны? айтуынша с?лтан Махм?д олардан ?аланы тартып алып, ?арсылас?андарын ?лтiрiп, ?ал?андарын шын дiнге ?айта оралдырды. Дiни негiзiнде ??рыл?ан мемлекетке дiни идеологиясы исмайлизм болып табылатын солт?стiк Иранда?ы селж?ктердi? алдында негiзi ?алыптасып, оларды? билiгi кезiнде ??рыл?ан исмайлшылар мемлекетiн де (1090 ж.) жат?ызу?а болады.

Х ?асырды? ая?ын ала ?лан-байта? араб халифатыны? сырт?ы саясаты да?дарысты бастан кешiрдi. Ал?аш?ы халифтар кезiнде ислам ?лемiне ?осыл?ан ?лан-?айыр иелiктер бiртiндеп уыстан шы?а бастады. Б?л процесс ?сiресе Византия империясыны? басына бiрiнен со? бiрi келген ?олбасшылар Никифор Фоку, Иоанна Цимисхия, Василий Болгаровойцты? кезiнде к?шейе т?стi. 961 жылы сегiз айлы? ?оршаудан со? Никифор м?сылмандарды? негiзгi тiрегi Крит аралын алды. Б?дан со? бес жыл ?ткен со? Кипрдi алды. Б?л о?и?адан со? Жерорта те?iзiндегi ислам билiгi ??лады. 962 жылы Никифор Алеппо, 965 жылы Масисса, б?дан со? а?ыр со?ында м?сылмандарды? е? берiк тiрегi Тарсты алды. 968 жылы Никифор Иоана Крестительдi? басы алын?ан Хама мен Химстi алды. Б?дан со? Летакияны, келесi ?ыста же?iлмейтiн Антиохияны алды. Х ?асырда?ы Византия ?скерiнi? шабуылынан Сирия мен Месопотамияны? бiр?атар аудандарында м?сылмандар сиредi. ?йткенi арабтар византиялы?тар келiсiмен-а? ?ор?ып ?ашты немесе бас?а айма?тар мен аудандар?а к?шiрiлiп, боса?ан аудандар?а грек, армян, сириялы?тар сия?ты христиан халы?тарын орналастырды. М?нда?ы ма?сат м?сылман хал?ына ?арсы оларды тiрек ету болды. Олар жер алып, есесiне ?скери ?ызмет ат?ару?а тиiс болды. К?з алдында болып жат?ан дiн мен елге ?атерлi процестерге халифат басшылы?ы к?з ж?ма ?арады.

972 жылы христиан к?штерiнi? шабуылынан ?ос ?зен айма?ы бос ?алып, Нисибия тонал?анда, Ба?дадта ашулан?ан халы? к?терiлiске шы?ты. ?сiресе м?нда Месопотамия мен Сириядан ?ашып келген м?сылмандар ?лкен р?л ат?арды. Ашын?ан олар мешiттердегi мiн?жаттар?а б?гет жасап минбарларды? к?л-тал?анын шы?арды. Ашулан?ан халы? халиф сарайына шабуыл жасады. М?сылмандарды? ?ысымымен византиялы?тар?а ?арсы алпыс мы?ды? ерiктiлер армиясы ??рылды. Ерiктiлер халифтан «?асиеттi со?ыс?а» ?аражат с?рады. Тек ?за? тегеурiндi талап етуден со? ?ана, ?арсыласып ба??ан халиф т?рт ж?з мы? дирхем бердi. Б?л а?шаны ол тек ?з сарайында?ы кiлемдерi мен киiмдерiн, ?ор?асындарын, тикпен тыстал?ан а?аштарын сат?ан со? ?ана жинады. Осы о?и?адан со? халы? арасында «халифты т?ркiледi» деген кекесiндi ??гiме тарады. Бiра? Бахтияр с?лтан б?л а?шаны ?з ма?сатына пайдаланып кеттi. Ал ерiктiлер армиясы болса ?здерiмен ?здерi, сунниттер мен шииттер болып екiге б?лiнiп жа?аласты. 974 жылы византиялы?тар Баальбек пен Бейрутты жаулап алды. Ал Дамаск жыл сайын алпыс мы? динар контрибуция т?леп т?руы тиiс болды. О?т?стiкте Нувия тарапынан к?не Рим империясыны? шекарасы ?алпына келтiрiлдi. 943 жылы Мысырда бол?ан ал-Масуди Нувия т?р?ындарыны? империя?а ??лдармен салы? т?леп т?ратынын жазды. 955 жылдары нубиялы?тар тiптi ?здерiнi? шекаралы? ?аласы Ибримнен (Primis) айырылды. Т?ркiлердi? Иранды жаулап алулары ?арса?ында христиан мемлекетi осы айма??а тiкелей агрессия ?аупiн т?ндiрiп, ислам ?лемiнi? бiр парасы саналатын Иран жерiне к?з аларта баста?ан болатын.

ХІ ?асырда т?ркiлердi? ислам ?лемi мен Иранды жаулап алу ?арса?ында?ы араб халифаты ??рамында?ы Иранда?ы саяси-дiни ахуал негiзiнен жо?арыда баяндал?андай жа?дайда ?рбiдi. К?не, д?ст?рлi иранды? д?ниетанымны? жа?а дiнмен идеялы? ымырасызды?ы н?тижесiнде орын ал?ан жергiлiктiлердi? араб бас?ыншылы?ы мен ислам дiнiне ?арсы ?за? ?арсыласуларына ?арамастан Иран жерi бiртiндеп исламдана бастады. Иран хал?ыны? жа?а дiндi ?абылдауы айтарлы?тай к?рделi д?режеде ?ттi. Араб билiгi мен ислам дiнi жергiлiктiлердi? ?за? ?арсыласуларымен ?атар орнай бастады. Халы?ты? жа?а ислам дiнiне с?йенген билiкке деген ?шпендiлiгi мен мойынсынбаушылы?ы, елдегi ислам билiгiне ба?ынбайтын дербес мемлекеттер ??ру?а талпынушылы?тармен ?атар ж?рдi. Арабтарды? келуiнен бастап Х-ХІ ?асырлар?а дейiн бiрнеше м?рте ?арсылас?ан, кейбiреулерiне Иранны? к?не дiндерi – маздакизм мен зороастризмдi ?станушылар ?атыс?ан ?леуметтiк-саяси ?оз?алыстар болды. Б?л ?оз?алыстар исламны? к?шеюiмен ?лсiреген со? да iс ж?зiнде исмайлшылар мен шииттер ?оз?алысы т?рiнде жал?асын тауып, интеграцияланып келе жат?ан ислам ?лемiнде iрiткi тудырды. Араб жаулап алулары н?тижесiнде Иран жерiнде араб халифатына ?арсы негiзде ?лтты? д?ст?рлi иранды? мемлекет идеясы елдi? бытыра??ылы??а ?шырап, ?са? мемлекеттердi? ??рылуына алып келдi. Дейлемилiк саяси белсендiлiк д?уiрiнде пайда бол?ан б?л мемлекеттер Иранды т?тастыру?а ?ау?ары жетпедi. Халифат басшылы?ыны? iрiп-шiруiнi? н?тижесiнде ортодоксальды исламны? беделiне к?ле?ке т?сiп, исламны? iштей алауызды??а ?шырап дiнге ?арама-?айшы келетiн т?рлi дiни а?ымдарды? пайда болуына душар еттi. Дiни а?ымдарды? ?серiнен м?сылмандар арасында дiни ?а?ты?ыстар к?шейдi. Сондай-а? осы а?ымдарды ?здерiне идеология еткен ша?ын мемлекеттер пайда болды.

Халифатты? iшкi ?лсiреуiн пайдаланып Византия м?сылман ?лемiне табысты жоры?тар ?йымдастырып, м?сылмандардан к?п жерлерiн ?айтарып алып, Иран?а айтарлы?тай ?ауiп т?ндiре бастады. Осындай к?рделi саяси жа?дайды реттеуге халифат басшылы?ы толы? д?рменсiздiк танытты. О?и?аны? б?дан ?рi ?рiс алуы халифат иелiгiне ?ана емес, Иран?а, дiнге аса ?ауiптi едi.

Ба?ылау с?ра?тары:

1. Т?ркілерді? Иранды жаулап алу кезе?дері ?андай?

2. Т?ркілерді? келуі ?арса?ында?ы Иранда?ы саяси-діни ахуал ?андай болды?

Данный текст является ознакомительным фрагментом.