1.1. Ерте кезеңдердегі түркі-иран рухани байланыстары

Е?бегімізді? та?ырыбыны? нысаны ретінде Т?ран атауын алуымызды? ?зіндік себебі бар. К?шпенді т?ркілер мекендейтін Еуразияны? ке?-байта? аума?ы ?рт?рлі тарихи кезе?дерде т?рлі атау?а ие болды. Салыстырмалы біры??ай этникалы? сипат?а ие халы?тар мекендейтін б?л айма? иранды?тар тарапынан да Т?ран деп аталды. Ирантанушы ?алым И. Жеменейді? айтуынша, жазба деректерде (араб-парсы деректерінде) т?ркі халы?тарыны? орта? тарихы мен м?дениеті ежелгі д?уір – б.з.д. VI-V ?асырлардан бастап б.з. VIII ?асырына дейінгі аралы?та «Т?ран» деп аталып келді. Ал VIII-XV ?асырлар аралы?ында орта?асырлы? д?уірде «Т?ркістан» деген атау?а ие болды. Т?ркілер XIV-XV ?асырларда ?лт-?лыс?а б?лініп, бір-бірінен ажырай бастаса да «Т?ркістан» атауы Ке?ес Ода?ы ??рылып, б?гінгі «Орталы? Азия» атына ие бол?анша аталып келді.

К?не парсы діни жазбаларында, деректерінде Т?ран мен Иран к?рші жат?ан, біра? екі т?рлі м?дениетке – отыры?шылы? пен к?шпенді шаруашылы??а ие ел де, иранды?тар мен т?ранды?тар бір тамырдан тарайтын, алайда кейін д?ст?р алауызды?ына орай бір-бірімен бітіспес жаулар?а айнал?ан халы?тар.

Иран тарихы ?азіргі парсыларды? ар?ы ата-бабалары – арийлерді? б?л айма??а б.з.б. 2-мы?жылды?та Орал таулары ма?ы мен ?аза?стан жерінен келіп ?оныстан?анды?ын к?рсетеді. Орталы? Азиядан ауып бар?ан арийлер б.з.б. 673- 672 жылдары ?азіргі Иранны? солт?стік-батысында Мидия мемлекетін ??рып, б.з.б. 616-605 жылдары Ассирияны тал?андап, аса ірі мемлекетке айналды.

Б.з.б. 550 жылы ?кімет билігі парсылы? Ахемен ?улетіне к?шті. Ахемен ?улеті мемлекетіні? шекарасы шы?ыста ?нді ?зенінен батыста Эгей те?ізіне дейін, солт?стікте Армениядан о?т?стікте Ніл ?зендеріне дейін жетті. Батыс пен Шы?ысты жал?астыратын сауда жолдары ?шін б?л мемлекет гректермен ?за??а созыл?ан со?ыс ж?ргізді. Са?тар еліне бірнеше д?ркін бас?ыншылы? жоры?тар жасайтын ата?ты ІІ Кир мен І Дарий патшалар да осы Ахемен ?улетінен (1-сурет).

Парсыларды? тегіне ?атысты к?з?арастарды талдай келе осы м?селеге ?атысты оларды? шы?ыс-еуропалы?, орталы?-азиялы? ж?не арийлік тегі туралы ?станымдар бар екендігі белгілі. Иран Ислам Республикасына бірнеше м?рте барып, иранды?тарды? ?дет-??рпы мен м?дениетіне зерттеу ж?ргізгенімізде оларды? м?дениетіні? ?атпарларынан ?аза?тарды?, ?збектер мен т?жіктерді?, тіпті орыстарды? м?дениетіні? элементтерін кездестірдік. Мысалы, иранды?тарда орыстар сия?ты от жа?ып ?стінен (Купала мейрамы) секіретін д?ст?рі са?тал?ан. Наурыз мейрамы кезінде ж?мырт?аны бояу да орыстарды? пасха кезіндегі ??сас ?рекетті еске т?сіреді. ?азіргі парсы тілінде орыс тілімен (славян) тамырлас с?здер де к?птеп кездеседі.

Ежелгі ?аза? жерін мекендеген са?тарды? да бірт?тас м?дениет пен шаруашылы? типіне ие емес тайпалар екендігін археологиялы? ескерткіштер д?лелдеп отыр. К?рнекті ?алым З. ?инаят?лы да са?тарды? е? кемі т?ркі, иран-парсы ж?не еуропалы? сия?ты ?ш т?рлі м?дениетті? ы?палында бол?анды?ына ш?б? келтірмейді.

Са? м?дениетін зерттеуші ?алымдар оны Иран (Ахемен ж?не Бактрия) ж?не ?ытай м?дениетіні? (Чжоу ж?не Хан) ?серімен ?алыптас?ан деп есептейді. Са?тарды? на?ты ?ай тiлде с?йлегенiн ашып айту ?иын да даулы м?селе. ?алымдар оларды? басым к?пшiлiгi иран тiлдi еді десе-дi. Алайда кейбір солт?стiк са? тайпаларыны? т?ркi тiлдi болуы ?бден м?мкiн. ?азiргi ?аза? тiлiнi? с?з ?орында парсы тiлiнен енген мы?да?ан с?здердi? болуы осы иран тiлдi са?тар мен со?дыларды? т?ркi тiлдi халы?тарды ?алыптастыр?ан тайпаларды? ??рамына кіргендігінен.

Бір кездері саяси-экономикалы? ж?не м?дени-рухани т?р?ыда мидай араласып, кейде со?ыс жа?дайында, к?бінесе бейбіт т?рде ?арым-?атынаста?ы осы Т?ран мен Иранны? шекарасы ?мудария ?зені болды. Б?л ?зен тек екі мемлекетті ?ана емес, екі ?ркениетті? – дала к?шпенділері мен отыры?шы м?дениетті? шекарасы саналды. Хорезмдегi Су-йар?ан ?азбалары бізді? жыл санауымыздан б?рын?ы II мы?жылды?та атал?ан ??iрдi? Иран м?дениетi ше?берінде бол?анын а??артады. Зерттеушілер андроновшыларды сал?ан суреттеріне, ?дет-салттары мен бас?а да белгілеріне ?арап, ?нді-иран хал?ы деп т?жырымдайды. ?алым С.Б. Толстовты? пiкiрiне ?ара?анда аталмыш кезе?де Т?ркiстан ж?не Хорезм аума?тарын Иран ?ауымдары жаулап ал?ан-т??ын.

Олкотт к?не ?йсіндерді т?ркі тілді, біра? мо??ол текті халы? дейді. Кейбір ?алымдар оларды Шы?ыс Иран халы?тарына жат?ызады. ?алым А.Н. Бернштам жыл санауымыздан б?рын?ы ?а?лыларды т?рiк тiлдi деп болжайды. Ал к?пшiлiк зерттеушiлер ?а?лыларды солт?стiк Иран халы?тарына жат?ызады да, олар V ?асыр шамасында Сейх?нны? (Сырдария) ар жа?ында?ы т?ркi тiлдi тайпаларды? ?серiне ?шыра?ан деген пікірді жа?тайды. ?а?лыларды иран тілді халы?тар?а жат?ыз?ан Б.А. Литвинскийді? пiкiрiнше ?а?лылар ж?не олармен туыс?ан сармат тайпаларыны? ыдыстарында ?ой бейнесiнi? жиi кездесуi тiкелей зороастризмге байланысты, ?йткенi ?ой от?а табынуда т??iрдi? н?рселенген (инкарнация, м?ж?сс?м) халi едi.

О. Сма??лов к?не ?аза?стан территориясын мекендеген халы?тарды? палеоантропологиялы? сипатына талдау жасай келе, темір д?уірінде де, ?ола д?уірінде де еуропалы? н?сілді? шы?ыс-жерорта те?іздік типіні? белгілеріні? басым бол?анды?ын жазады. Ал ?азіргі парсыларды? (иранды?тарды?) да еуропалы? н?сілді? шы?ыс-жерорта те?іздік типіне жататынды?ы та?ы белгілі.

Ахемен ?улеті мемлекетін б.з.б. 330 жылы Александр Македонский тал?андады. Иран эллиндік мемлекеттерді? билігіне к?шіп, б.з.б. ІІ ?асырды? орта т?сынан бастап Парфия патшалы?ына ба?ынды. Иран жерінде 224 жылы Парфия мемлекеті ??лап, орнына Сасани ?улеті мемлекеті ??рылды. Сасани ?улеті мемлекеті О?т?стік Арабияны, Сирияны, Палестинаны, Мысырды жаулап алып, Византия?а ?ауіп т?ндірді.

Орталы? Азияда?ы этносаяси ахуал ІІІ ?асырды? со?ында ??ндарды? южчжаларды же?іп, т?ркі к?шпенді этносы бас?ар?ан ??н ?скери мемлекетіні? ??руынан со? ?згерді. Осы кезден бастап, алдымен т?ркі, кейіннен мо??ол тектес к?шпенділерді? Орталы? Азия?а тарап, осында мекендеп жат?ан иран тілдес к?шпенділерді этникалы?, м?дени ж?не тілдік т?р?ыда ассимиляциялауы белсенді бола бастады. Б?л ?деріс жеті ?асыр?а жуы? уа?ыт ж?рді.

Жiбек жолы саудасын ба?ылау?а ал?ан кейбiр х?н ханзадалары сауда айналымына да ?сер етіп т?р?ан. Сол кездi? ?нер туындыларында ?ытай ж?не иран на?ыштары, хайуан (а?) бейнелерi басымыра? болды. Алан тайпаларыны? к?не Иран м?дениетіні? ы?палында бол?аны археологиялы? ?азбалардан аны?тал?ан. Хал?ы иранды?тар бол?ан Фер?ананы? с?йг?лiктерiні? ата?ы к?ллі ??рлы??а тарал?ан-ды. Фер?ана батыс жа?ты?, ?сiресе Иран м?дениеті ?серлеріні? Орталы? Азия?а шы?атын ?а?пасы едi.

Археологиялы? материалдарды талдап, тарихи о?и?аларды ?алпына келтіру барысында С.Г. Кляшторный ежелгі т?ркілерді? ата-бабалары мен ??н тайпалары Алашань ма?ында?ы территориялар?а б.д.д. II ?асырда келе бастап, ал ІІІ ?асырдан бастап жаппай ?оныс аудар?ан деп есептейді. Пиньлянь мен Хэсиде олар ?ытайлы?тар «аралас ху» деп атайтын иран тілдес ж?не тохар тілдес тайпаларды ассимиляцияландырды.

Бізді? заманымызды? VI ?асырды? ортасында Еуразияны? далалы? аудандарыны? к?шпенділері Бірінші т?ркі ?а?анатыны? билеушілеріні? бастамасымен бірікті. Т?ркі ?а?анатына Енисейдегі ?ыр?ыз мемлекеті де ба?ынды. К?не т?ркілерді? ?ол астына «?лы Жібек жолыны?» ?ытай мен Иран шекаралары аралы?ында?ы айтарлы?тай ?лкен территориясы мен О?т?стік ж?не Батыс Сібірге апаратын сауда жолдары ?арады.

Жібекпен саудада?ы сауда к?лемі сия?ты даулы м?селелер бойынша т?ркілер Иранмен араздасып, Иранды Еділ бойы мен ?ара те?із ар?ылы айналып ?тіп, Византиямен жа?а сауда жолын салу?а талаптанды.

Пазыры? м?дениетіндегі діни р?сімдерді? ж?не к?з?арастарды? ?атарына, м?мкіндігінше, ?нді-иранды? шы?у ?айнар к?зін жат?ызу?а болады: ?аламшар ?лгісі ретіндегі табыт туралы т?сінік; материалды м?дениеттегі т?рлі нысанда т?ратын ?ш ?лем (?лемдік а?ашты? концепциясы) концепциясын ?осатын космологиялы? к?з?арастар; ашвамедхи немесе о?ан жа?ын р?сімдерге, немесе табынушылы? мазм?нда?ы идеялы? ашвамедхиге с?йкес; от?а табынушылы?; к?нге табынушылы?; бальзамдау р?сімі; ?лгенді отпен тазалау (ыстау) р?сімі; билеушіні, к?семдерді сакрализациялау; р?сімді жерлеу, б?л еркектер мен ?йелдерді ж?птап жерлеу; жо?ар?ы ?лемде – ??дайлар ?лемінде ?лген адамны?, ата-бабаларды? ж?не аспанда?ы ?рісті? ?айта туылуы; политеизмні? дамы?ан ж?йесі, онда белгілі бір орын скифтік д?уірдегі Еуразия к?шпенді халы?тарында жеткілікті т?рде таралды (салыстыру: пазыры?тарда – ?лы ??дай, скифтерде – Табити ж?не т.б.) ж?не кейбір бас?а да компонеттер.

Д?ст?рлi д?ниетанымны? к?не ?атпарларына талдау жаса?ан та?ы бiр ?алым – К. А?ышев. Ол археологиялы? м?лiметтерге (жерлеу ??рпы, ?абiр ??рылымы) с?йене отырып са?тар мен ?йсiндердi? наным-сенiмдерiн ?алпына келтiруге тырысты. Рулы?-патриархальды ?атынастарды? ыдырап, ерте т?ркiлердi? мемлекеттiлiгiнi? ?алыптасу кезе?iндегi наным-сенiмдердi? ерекшелiктерiн аны?тады. ?алым ?з зерттеулерiнде к?не т?ркi сенiмiні? ерте формаларыны? ?алыптасуы кезе?інде-а? сол кездегі саяси о?и?алар?а байланысты ?зге идеологиялы? ж?йелерді?, ?сіресе к?не иранды? мифологияны? ы?палына ?шыра?анды?ын археологиялы? м?ліметтер ар?ылы д?рыс д?йектеп берді.

Т?рiк м??гітас ескерткіштерінде шад, ?атын, тигин (тегін), тархан сы?ылды иран с?здеріні? кездесуі к?не т?ріктерді? парсылармен етене аралас?анын д?лелдейді. Шад с?зі к?не парсы диалектісінде діни билеуші, ?асиетті билеуші ма?ынасында?ы «пат» с?зінен ?згеріске ?шыра?ан «шад» формасы – бек (князь) деген ма?ынада. Т?ріктер со?дылармен ?атар VI ?асырда Жібек жолы саудасыны? бас кейіпкері бол?ан-ды. VI ?асырды? екінші жартысында со?ды Маниахты? басшылы?ында Византия?а бар?ан т?рік елшілігі ?рымды?тармен тіл табысып, Ыстамб?лда 100 саудагер ?она?тайтын «Митата» деп аталатын арнайы махалла жасау?а р??сат ал?ан-ды.

Пазыры? (з.б. V-III ?.) ?ор?андарында табыл?ан, б?гінге шейін б?зылмай, шірімей жеткен н?рселерден са?тарды? о д?ние туралы сенімдеріні? Мысыр, Грекия ж?не Иран сенімдеріні? аралас?ан формасы екендігін бай?аймыз; мысалы, табытты? бетін жап?ан жаулы?та?ы ?ораз суреті от?а табыну белгісі. ?ораз (?теш), Авеста дінінде, я?ни зороастризмде ?й?ыны ?уатын періні білдіреді. № 5 ?ор?анны? ?абыр?асында?ы т?скиіздегі суретте гректі? ажал т??ірісі Артемис пен оны? атты адам кейпінде бейнеленген ?ызметшісі Мегабизес к?рінеді.

Енисей а??ары – ?ыр?ыздарды? ежелгi мекені. Орыс археологы А.В. Адрианов Минусинскіден 60 ша?ырым солт?стiктегі О?ыла?ты деген жерде жыл санаудан б?рын?ы II ?асыр?а т?н 9 мазарды аш?ан. ?лiктердi? барлы?ы да мумиялан?ан ж?не беттерi маскамен жабыл?ан, мол м?лшерде ?ытай жiбек маталары табыл?ан. Профессор Таллгрен маскаларды Иран ?серi деп санайды. Ал ?лiктердi ?ртеу де Иран діні – маздеизмнi? ы?палы. Кейiнірек осы ??iрдi мекендеген ?ыр?ыздар да ?лiктерін ?ртеуші еді. Табыл?ан заттардан ?ыр?ыз м?дениетiнi? к?не са?а ж?не иран-?ытай м?дениеттерiнi? ы?палында бол?аны бай?алады. К?птеген иран-?ытай тауарларыны? табылуы осыны? ай?а?ы.

Сонымен, Иран-Т?ран ?атынастарыны? к?не ?атпарларына зерттеу жаса?анда екі елді?, екі м?дениетті?, екі халы?ты? м?дени-д?ниетанымды? ж?йесінде орта? элементтерді? бол?анды?ы белгілі деп айтамыз. Дегенмен ?аса?дал?ан діни ж?йе мен ?арама-?арсы шаруашылы?-м?дени типтер негізінде туында?ан ?айшылы? екі халы? пен елді? саяси текетіресін тудырмай ?оймады.

Ба?ылау с?ра?тары:

1. «Т?ран» атауына т?сінік бері?із.

2. Ахеменидтер билігі т?сында са?тар мен иранды?тарды? ?арым-?атынасы ?андай болды?

3. Екі ?ркениетті? арасында?ы діни-м?дени байланыстар туралы айты?ыз.