2.2. Х-ХІ ғасырлардағы көшпендi түркi халықтары және олардың исламды қабылдауы

Ислам ?лемiндегi интеграциялану?а т?нген ?ауiптi сейiлту, ислам дiнiнi? iштей iру ?рдiсiн то?тату сырттан келетiн ?шiншi бiр к?штi? араласуынсыз iске аспайтыны бар?ан сайын ай?ындала бастады. Б?л ?шiншi к?ш сол д?уiрдегi ислам ?айраткерлерi мен ?арапайым м?сылмандарды? дiни жазбалар негiзiнде мойындап, к?ткен шы?ыста?ы т?ркi халы?тары едi.

ХІ ?асырды? бiрiншi жартысында Т?ркiстан айма?ынан шы?ып, ?за? уа?ыт бойы г?лденген ?азнауй ?улетiне со??ы берiп, олардан Хорасанды тартып ал?ан со?, аббасилер халифатыны? ?ол астында?ы Иран жерi мен б?кiл Кiшi Азияны жаулап ал?ан т?ркi халы?тарыны? селж?к топтары осы айма?та ?здерiнi? мемлекетiн ??рды. Селж?ктердi? жа?а айма?та саяси табыстар?а жетуiне т?ркiлерге т?н жо?ары ?скери дайынды?пен ?атар, оларды? дiннi? iшкi жаулары (карматтар мен исмайлшылар сия?ты ?рт?рлi к?пiрлiк а?ымдар) мен сырт?ы жаулардан (Византия империясы, крестшiлер ?оз?алысы, грузин-армян патшалы?тары) ??т?арушылар ретiнде келуi де о? ы?пал жасады. Тарихи ма?ызды о?и?а?а талдау жаса?ан зерттеушiлер т?рлi себептерге байланысты ислам ?лемi ?шiн аса ма?ызды кезе?ге саяси ре?дi к?бiрек берiп, саяси ?рдiстердi? т?ркiлердi? д?ниетанымымен саба?тасты?ын к?зге iлмедi. ?сiресе ал?аш?ы селж?к билеушiлерiнi? сол кездегi жалпы т?ркiлiк тазалы??а негiзделген жеке бас ?асиеттерiнi?, оларды? ?зiрше, деспоттан?ан отыры?шы билiк д?ст?рлерiнi? ?серiне ?шырай ?ойма?ан билiк ж?йесiнi? ислам ?а?идаларыны? талаптарына с?йкестiгi м?сылмандар арасында?ы беделiнi? ?сiп, т?ркiлердi шын м?нiнде ислам мен м?сылмандарды? на?ыз ?ор?анышы мен тiрегi д?режесiне жеткiздi. Т?ркiлердi? саяси белсендiлiгiнi? артуы н?тижесiнде батыста?ы шекараны? кiшiреюi, есесiне шы?ыста?ы халифат шекарасыны? ке?еюiмен ?ласты. 925 жылы Белуджистан жаулап алынды. 960 жылы 200 мы? шатыр т?ркiлер исламды ?абылдады. ІХ ?асырды? ая?ында?ы т?ркiлер тарапында?ы шекаралы? ?ала Испиджаб болса, Бограхандар кезiнде б?л шекара Таримге дейiн ?зарды. Макдиси бойынша ислам шекарасы шы?ыста ?аш?ар?а дейiн жеттi. Ал 1006 жылы Хотан м?сылман ?лемiне ?осылды. Осы кезде ?азна билеушiсi с?лтан Махмуд ?ндiстан территориясыны? к?п б?лiгiн ислам ?лемiне ?аратты. Дегенмен зерттеушiлердi? т?ркiлердi? д?ст?рлi тарихи д?ниетанымы мен танысты?ты? тере? болмауы, оларды? м?селеге ат?стi ?арауына себеп болды. ?здерiнi? д?ст?рлi мекен ету ортасын тастап шы?ып, салыстырмалы т?рде экономикалы?-м?дени ерекшелiктерге ие отыры?шылар айма?ын жаулап алуларымен ?атар, осы айма?тарда?ы дiни-саяси ахуал?а ?сер ету стихиялы т?рде iске асуы к?м?н тудырады. Шынында да, тарихи деректердi талдау т?ркiлердi? саяси белсендiлiгiнi? себебi оларды? ислам дiнiмен ?атысына байланысты екендiгiн к?рсетiп отыр. Т?ркi ?о?амыны? исламдану ?рдiсiнi? ерекшелiктерiн ?айта ?арап, «т?ркiлер – ислам ?лемi», «т?ркiлiк д?ниетаным – ислам дiнi» ?атынастарын тере? талдамаса, зерттеуде ма?сат етiп ?ойыл?ан м?селелердi? шешiмiн таппай, басы ашы? к?йiнде ?алатыны ш?б?сіз. Осы ма?саттарды шешу ?шiн т?ркiлердi? ислам дiнiн ?абылдау ?рдiсiн ?айта талдаудан ?ткiзу осы тарауша мiндетi болып отыр.

Жалпы, т?ркiлердi? исламды ?абылдауына бiрнеше ма?ызды факторларды? тiкелей ?атысы болды. Б?л факторларды атап айтар болса?, олар: 1) географиялы? фактор; 2) исламны? т?ркiлердi? д?ст?рлi д?ниетанымымен, ?сiресе Т??iрi сенiмiмен саба?тасты?ы; 4) араб жаулап алулары мен соны? н?тижесiнде ислам миссионерлерi мен ??ламаларыны? ?гiт-насихат ж?мыстары; 5) т?ркiлердi? билiк ж?йесi мен исламда?ы бас?ару принципiнi? ??састы?ы.

Е? алдымен, географиялы? фактор – исламды б?рын ?абылда?ан д?ст?рлi отыры?шы айма?тармен к?ршi орналасу ж?не олармен саяси-экономикалы? байланыстар?а т?суiн ?арастырайы?. Исламны? Еуразия даласыны? т?ркi к?шпелi ж?не жартылай к?шпелi тайпалары мекендеген айма?ына енуi VІІІ ?асырда-а? басталды, ал оны? таралуы мен орны?уы ж?здеген жылдар?а созылды. Исламны? таралуы географиялы? жа?дайлар?а да байланысты болды. Жергiлiктi, ислам?а дейiнгi м?дениет пен м?сылман моделiнi? ?зара ?серiнен ІХ-ХІV ?асырларда аралас, синкретикалы? т?ркi-ислам типiнi? м?дени д?ст?рi ?алыптасты. Мiне, сонды?тан да кітапты? бастамасында т?ркi тайпаларыны? о?т?стiк тарап?а ?арай жылжып, ?здерiнi? отыры?шы к?ршiлерiнi? иелiктерiне енуiне себепшi бол?ан т?ркiлер территориясында ІХ-Х ?асырларда орын ал?ан саяси о?и?алар?а шолу жасау ?арастырылады.

К?шпендiлер Орталы? Азияны? отыры?шы халы?тары территорияларын жаулап алу ?арса?ында ?з айма?тарында т?рлi этникалы? сапырылыстар?а т?стi. Олар мал жайылымдары мен ?рiстерiне ?ажеттiлiктердi? ?суi салдарынан ?зара жауласу?а душар болып, ?лсiздерi же?iлiс тауып, ?з иелiктерiн же?iмпаз ?арсыластарына беруге м?жб?р болды да, табын-табын малдарына жа?а жайылымдар iздеп, салыстырмалы бос жат?ан жерлерге ж??кiлдi. Сондай-а? к?шпендiлермен арада?ы сауданы? дамуына байланысты ма?ызы ?скен о?т?стiктегi ?алалар?а ие болу?а б?секелестiкте т?ркi к?шпендiлерiнi? осы айма??а келiп орналасуына себеп болды.

Т.К. Чоротегиннi? айтуынша: «ІХ ?асырды? ортасында?ы (840 ж.) ?ыр?ыздар мен ?й?ыр ?а?анатыны? со?ысы, ІХ ?асырды? екiншi жартысынан Х ?асырды? басында?ы ?ыр?ыздарды? ?има?тар тарапына, ал ?има?-?ыпша?тарды? Ертiс ма?ынан батыс?а ?оз?алысы, Орхон ?й?ырлары мен Енисей ?ыр?ыздарыны? шы?ыс Тянь-Шань?а келуi – Шы?ыс Т?ркiстанны? жергiлiктi хал?ын батыс?а айтарлы?тай ы?ыстыру?а, ?арлы?тарды? Орталы? Азия?а орын ауыстыруы батыс Тянь-Шаньда?ы халадждарды? о?т?стiк-батыс?а жылжуына, Сырдария ма?ы о?ыздарыны? батыс?а одан ?рi жылжуына, ?има?тар мен о?ыздарды? печенегтерге ?ысымы, со??ыларыны? бiр б?лiгiнi? т?менгi Едiл мен ?ара те?iз ма?ына кетуiне м?жб?р еттi де, Орта Азияда?ы жергiлiктi т?ркi тiлдес компонент Орталы? Азия мен Саян, Алтай т?ркiлерiнi? есебiнен толы?ты».

VІІІ ?асырды? ортасында Орталы? ж?не Орта Азияда iрi о?и?алар болды. ??рамына шiгiлдер кiрген ?арлы?тармен ?а?ты?ыс н?тижесiнде о?ыздар Жетiсу ма?айын тастап Сырдария мен Арал ма?ы бассейнiне кетуге м?жб?р болды. Н?тижесiнде о?ыздар жа?а жерде, б?л айма?ты олар?а дейiн мекен еткен печенег-?ан?ар тайпаларымен ?а?ты?ысты. К?п жыл?ы со?ыстар н?тижесiнде о?ыздар ?ан?ар-печенег бiрлестiгiн тал?андап Батыс Арал ма?ы мен Солт?стiк Каспий далаларын жаулап алды. Печенегтермен ?за? уа?ыт бой?ы со?ыс ІХ-Х ?асырларда?ы о?ыз тайпа ода?ыны? ?алыптасуына ж?не саяси консолидация?а алып келдi.

Осылайша, ІХ-ХІ ?асырларда?ы Орталы? Азияда?ы миграциялы? процестердi? н?тижесiнде орын ал?ан т?ркi халы?тарыны? территориялы? орын ауыстырулары етек алып, ХІ ?асырды? басында ?аза?стан мен Орта Азия территориясында оларды? орналасу айма?ы ай?ындалды.

Негiзгi к?сiбi мал шаруашылы?ы болып, малдарыны? ?ажеттiлiгiне орай меридиан бойынша к?шкен т?ркi тайпалары ?ыстауы шаруашылы??а ?олайлы о?т?стiктi? жылы айма?тарына ?арай ?мтылды. Б?л туралы ?аза? зерттеушiсi Н. Масанов: «Мекен ету ортасыны? таби?и ресурстары ж?не к?шпелi ?о?амны? ?мiр с?руiн ?амтамасыз ету, ?ндiрiс циклiн ?йымдастыруда ?ыс?ы жайылым мен жаз?ы маусымны? аса ба?алы екенiн аны?тады. Б?л, бiрiншiден, ?сiмдiк жамыл?ысыны? т?менгi азы?ты? ??нарлылы?ыны? ?серiнен малды? жаппай ?ырылуына ?рындыратын жылды? ?ыс?ы климатты? жа?дайыны? айры?ша ?аталды?ынан, к?нделiктi табындап жайылу, ?арды? к?п т?суi, к?штi жел, т.с.с. Сонды?тан да к?шпелiлер мал шаруашылы?ыны? ?ажеттiлiгiне орай ?ыс?ы жайылым?а ерекше назар аударды. Еуразия к?шпелiлерiнi? ?ыс?ы жайлауы негiзiнен к?шу ареалыны? о?т?стiгiнде ш?л ж?не ш?лейттi айма?тарда орналасты», – дейдi. Шаруашылы? ?ажеттiлiк итермелеген т?ркiлер осылайша салыстырмалы бос жат?ан отыры?шылар айма?ын мал жайылымы ретiнде пайдалану?а м?жб?р болды.

Х ?асырда о?ыздар ?ыста ?з аттарыны? табынын Каспий те?iзiне ?арай айдады. Б?л жерлердегi ?арсыласушы к?ш о?ыздар?а тос?ауыл бола алмады. Сонды?тан да Хазар патшасыны? ?зi келiп, к?птеген ?скермен оларды керi ?айтарып отырды. ?рине, к?шпендiлердi? б?л ?оз?алысы сол жерлердi? отыры?шы халы?тарыны? за?ды ?арсылы?тарын ту?ызды. Бiра? мал жайылымдарыны? жетiспеушiлiгi мен ?ажеттiлiк т?ркiлердi? ?оз?алысына еш кедергi бола алмады. Орта?асырлы? деректерде о?ыздарды? Хорезммен со?ыстары туралы жазылады. Абу Райхан Бируни к?з сайын Хорезм шахтар т?ркi-о?ыздарды ?з шекарасынан ?рi ?арай ?уып жiберу ?шiн ?скерiмен аттанып отыр?анын, о?ыз шабуылына ?арсы Хорезм шекарасыны? бойында к?зет м?наралары мен ?амалдар салып, б?л бекiнiстi к?зететiн ?скерлер жауды? к?рiнуiн т?тiн т?тету ар?ылы бiлдiрiп отыр?анын жазады. Осындай м?наралар Урга м?йiсiнен ?стiртке дейiн созылып жатты. О?ыз к?шпендiлерi Хорасанны? шекаралас ?алалары мен ауылдарына д?ркiн-д?ркiн шабуыл жасап отырды. «Серахстан Мервке дейiн, – деп жазады Иакуби, – алты к?ндiк жол. Бiрiншi аялдама ?шт?рма?а?, одан со? Данданекан, одан со? Генугирд. Б?л ?ли ибн Хишам ибн Фаррух Хосроуды? иелiгi. Б?л бекеттер ш?лде орналас?ан. Б?ларды? ?р?айсысында бекiнiс бар. Б?л бекiнiстер анда-санда шабуыл жасап т?ратын т?рiктерден ?ор?айды. Х ?асырда о?ыздар?а ?арсы Джурджан, Дехистан, Ферава шекаралы? бекiнiстер салынды. Джурджан облысы к?штi бекiнiс айма?ына айналды. Хорасан мен ??з даласыны? аралы?ында ?ор?аныс сызы?ы пайда болды». Дегенмен б?л бекiнiстер т?ркiлер тас?ынын уа?ытша то?тат?анмен, олар?а т?пкiлiктi ?арсы т?ра алмады. Кудама ибн Джафарды? айтуынша «т?ркiлер Джурджанмен шекаралас ш?лдi мекендедi. (Джурджан) хал?ы к?йген кiрпiштен оларды? (т?ркiлердi?) шабуылынан ?ор?ану ?шiн дуалдар со?ты. Бiра? т?ркiлер Джурджан хал?ын же?дi». Осылайша, т?ркiлер еш?андай да кедергiлерге ?арамастан барлы? м?мкiндiктерiн сар?а пайдаланып, отыры?шы к?ршiлерi территориясына а?ылып келiп, жаулап алу?а тырысты.

Осы орайда америкалы? зерттеушi А. Тойнби к?шпендiлердi? саяси белсендiлiкке к?шуiн, оларды? ?здерiмен шекаралас отыры?шылар территорияларына ?оз?алысын т?мендегiше т?сiндiруге тырысады. А. Тойнбидi? пiкiрiнше к?шпендiлердi? белсендiлiгiне к?ршi отыры?шы елдердегi саяси жа?дайды? нашарлап, ??лауыны? басталуы. Осыны? ?серiнен ол ?о?амда ?зiндiк вакуум пайда болады да м?ны к?шпендiлер шебер пайдаланып кетедi. Оны? ойынша к?шпендiлердi? отыры?шы оазистерге жылжуына климат, ?леуметтiк вакуум ж?не осы екеуiнi? ?осындысы ?сер етедi. ?олда?ы бар деректердi пайдалана отырып, к?шпендiлердi? белсендiлiкке к?шуiне сырт?ы да, iшкi жа?дай да ?сер еткенiн бай?аймыз. Мал шаруашылы?ымен ты?ыз байланысты к?шпендiлер ?немi мал жайылымдарына жетiспеушiлiктi сезiндi. Орталы? Азиядан ?рт?рлi саяси жа?дайды? ?серiнен о?тын-о?тын орын ал?ан халы?тарды? ?оныс аударуы т?ркi даласында халы? саныны? ?суiне ?сер етпей ?оймады. Мал саныны? артуы, оны? тауарлы?ыны? шапша? ?суi дала т?р?ындарыны? Орта Азия мен ?аза?станны? о?т?стiгiндегi отыры?шы-егiншiлiк оазистерiмен сауда-байланыс ж?йесiне тартылып, мал ?стау?а жайылымдарды ке?ейтуге, сауда базарына еркiн шы?у?а итермелейдi