1.3. «Шахнаме» дастанындағы Тұран мен Иран

Фердаусидi? орта парсы тiлiнде жазыл?ан «Шахнамені?» толы? м?тiнi 1999 жылы ?атре баспасынан (Иран) 1367 бет болып алтыншы рет басылып шы?ты. Иран ?дебиетi мен тарихыны? керемет ?лгiсi «Шахнаме» (патшалар кiтабы) жырыны? авторы ?бiл?асым Фердаусидi? «Шахнамедегi» авторды? келтiрген т?ркiлер мен Т?ран?а ?атысты м?лiметтердi т?ркi тарихын зерттеуде пайдалануды? ед?уiр ?иыншылы?тары бар. ?сiресе осы м?лiметтер ар?ылы т?ркi тарихын хронологиялы? т?р?ыда ж?йелеп к?рсету ?те ?иын. Тiптi жырда?ы т?ркi билеушiлерiнi? есiмдерi бiр ?ана жиынты? т?рде, тек Афрасиаб есiмiмен берiлген. Дегенмен о?ырмандарды? ?здерiне керектi м?лiметтердi жырда келтiрiлген о?и?алармен салыстыра ?арауына м?мкiншiлiк беру ?шiн Иранда?ы сасан ?улетiнi? билеушiлерiнi? билеу кезе?дерi мен Т?ран билеушiлерi (Т?ркi ?а?анаттары) кезiндегi тарихи о?и?аларды ?атар к?рсете кетудi д?рыс санады?.

?аза?тар мен парсы-т?жiктер – бая?ы т?ранды?тар мен иранды?тарды? ?азiргi ?рпа?тары. «Шахнамедегі» Т?ран т?л?алары к?не тарихты? ?а?армандары ретiнде есімдері халы? ауыз ?дебиетiнде насихатталып, ?аза?ты? ат ?ою д?ст?рінде де оларды? ?cepi бай?алуы тиiс еді. ?аза? арасында кісі есімдеріні? жырда?ы кездесетiн т?ранды? батырлар – ?арн, Барман, ??ман, ?арухан, Пашанг, А?рирас, Андаман, Ма?ат?релерден г?pi иранды? Р?стем, Дастандарды? к?птігіні? ?зiндiк себептерi барлы?ы аны?.

?біл?асым Фердаусиді? иран ?дебиетi мен тарихыны? керемет ?лгiсi болып табылатын «Шахнаме» (патшалар кiтабы) жыры желісіні? негiзi Иран-Т?ран ?атынастарыны? тарихын суреттеуден т?р?анды?тан шы?арманы? к?не т?ркiлердi? тарихы мен м?дениетiн ?алпына келтiруде ма?ызы баршылы?. В. Бартольд, Л. Гумилев сия?ты м?шh?р тарихшылар да ?з зерттеулерiнде аталмыш жыр?а сiлтеме жасаудан тартынба?ан. Шахнаметанушы И. Брагинский кітапты? формальды т?рде а?ызды? ж?не тарихи т?р?ыда елу Иран патшасыны? билiк ету д?ст?рлерi желiсiнде ??рыл?ан, ал ic ж?зiнде жыр ?ш ?рт?рлi б?лiмнен т?ратынын жазады.

Дастанны? мифологиялы? б?лiгi ал?аш?ы патшалар – Каюмарс, Хушанг, Тахмурас пен Ж?мшид патшалы?тары кезiндегi о?и?аларды суреттеуден басталады. Б?л патшалармен байланысты о?и?алар барлы? халы?тарда са?тал?ан адамдар?а м?дениеттi ?йретушi ал?аш?ы адам мен патша туралы мифтерге жа?ын. Мысалы, Каюмарс адамдарды ??гірден алып шы?ып, тама? жасауды ?йреттi. Хушанг от пен темірді ойлап тауып, адамдарды егiншiлiк пен мал шаруашылы?ына ?йреттi (б.э.д. 1200 ж.), Тахмурас жазуды ойлап тапты. Ж?мшид а? терісіні? орнына матадан киiм тiгудi ?йретіп, д?рiгерлердi т?рбиелеп, кеме жасады, адамдарды абыздар?а, хатшылар?а, егiншiлер мен ?ол?нершiлерге б?лдi. Ж?мшид патшалы?ы – алтын ?асыр болды. Біра? оны? Ахриманмен (зороастризм дініндегі iзгiлiкке ?арама-?арсы, шайтан ??ымы) ?а?ты?ысынан ?иыншылы?тар басталды. Иранды Захак атты жат жерлiк бас?ыншы биледi. Кава б?л билеушiнi та?тан тайдырып, орнына Фаридунды патша ?ояды. Фаридун Захакты темір шынжырмен б??аулап Дамовенд тауларына тастайды.

Фаридун елдi ?з ?лдарына б?лiп бередi. Салм?а Рум (Кiшi Азия) мен Батысты бередi. Турга – ?ытай Т?ркістаны мен Т?ранды, Ирадж?а – Иран мен араб елдерiн бередi. Тур мен Салмнын Ираджды ?лтipуiмен иран-т?ран со?ыстары басталады. Жыр желісіні? ед?уір б?лігі де д?л осы со?ыстар?а ар?ау болады.

Батырлы? жырларды? ортасында Р?стем орналас?ан. Р?стем ерлiктерi Кей ?лдарыны? ?ш патшалы?ы – Кейкубад, Кей-Кабус, Кей-Хосрау кезiнде бейнеленген. Осы патшалар кезiнде шиеленiскен иран-т?ран со?ыстары тек патша Кей-Хосрауды? со??ы патшалы? ету кездерінде саябырсиды. Ол Афрасиабты? ?лы Джихшаны т?т?ыннан босатып, о?ан Т?ранды бередi.

Эпосты? осы б?лiгiнен со? интермеццо басталады. Б?л жердегi кейіпкерлер жартылай а?ыз, жартылай тарихи т?л?алар, оларды? негiзгiсi жырда Ескендір деп берiлген Александр Македонскийдi? осы айма?тар мен ?ндістан?а жоры?ы бейнеленген.

Дастанны? тарихи б?лiгi Сасан ?улетi (220-665) билiгiне арнал?ан. Онда Ардашир, Бахрам Гур, Ануширван, Хосрау Парвиз, Бахрам Чубин сия?ты тарихи т?л?алар мен оларды? кезіндегі о?и?алар?а шынайы ба?а берiлген. Жыр со?ы сасанилер патшасы Яздигердті? ?лiмiмен ж?не араб шап?ыншылы?ынан есе?гіреген сасанилер мемлекетіні? ??лауымен бiтедi.

Шахнаменi? т?пн?с?асында?ы т?ркiлер мен Т?ран?а ?атысты назар аударарлы? м?лiметтердi екшелей к?рсетсек, оларды былайша топтап к?рсетуге болады:

1. «Шахнамедегi» Т?ран мен Иран шекарасы.

2. Т?ранды?тар шаруашылы?ы ж?не бас?а елдермен ?атынасы.

3. «Шахнаме» ж?не т?ркiлiк д?ниетанымы.

4. Т?ранны? к?ршi елдермен ?арым-?атынасы.

5. Т?ранды?тарды? тiлi мен жазуы.

6. Т?ранды?тарды? ?ару-жара?ы мен со?ыс ?нері.

«Шахнаме» бойынша Фаридун мен оны? ?лдары патшалы? еткен т?ста Иран-Т?ран шекарасы болып ?мудария (Джейхун) бекiтiлген. Екі жа?ты? осы шекарадан ?туі шекараны б?з?ан болып есептеледi:

Чу Лашкар бе наздике Джейхун расид

Хабар назде пуре Фаридун расид.

?скер Джейхун?а жеткенде, оны? хабары Фаридун ?лына (Наузар) жеттi (?ле?дер мен текстерін аудар?ан – Ж. Же?іс).

Немесе:

Сепохи аз Джейхун су кешид.

?скер (т?ранды?тар) Джейхун жа?тан берi карай ?тті.

Жыр сюжеттерiне с?йкес т?ранды?тар шаруашылы?ты? екі т?рімен – к?шпелiлiк ж?не отыры?шы-егiншiлiктi ?атар ?стан?ан сия?ты:

Р?стем т?ркiлер даласына келгенiн суреттегенде:

Дегар суй Серахс ва биобонаш

Паш гале гаште дар дашт аху ва миш.

Хаме дашт пор харге ва хейме кешт.

Серахсты? келесi беті – ш?л дала, отар-отар ?ойлар мен маралдар. Дала толы ?лкендi-кiшiлi киiз ?йлер.

Жырда т?ранды?тарды? к?шпелi ?мірін суреттегенде та?ы бiр д?лел Р?стемні? Афрасиаб?а:

Надони ке Иран нешастман аст Джахоне сар сабз зире дасте мен аст.

Сен Иранды отыры?шы екен деме, жасыл желек ?лем мені? ?ол астымда.

Жырды? та?ы бiр жерiнде Т?ран жерiн бос жат?ан ке? дала peтінде суреттеп, иранды?тарды? б?л жерде ?ойлар мен малшыларды ?ыр?анын жазады:

Куджо буд бар даште Турон иле

Герефтанд бесиор ва котанд низ мавуд аз бад вахт монанде чиз.

Галедор ва чупоне васи коште шод.

Т?ран елi бос жат?ан дала, б?л жерде к?п н?рсені алып, к?п н?рсе жойылды, жеткiлiктi т?рде ?ойшылар мен малшылар ?лтiрiлдi.

Т?ранды?тарда ?алаларды? да бол?аны белгiлi болып отыр. Шахнамеде осындай ?алаларды? бiрi былайша суреттеледi:

Чу омад бар он шарестон даете охт.

до фарсанг боло ва пахнош сохт

Аз ейвон ва мейдон ва кохе боланд

Зе полиз ва зе голаш аржманд

Биорост шахри бесон бехешт

Бехамун гол ва сонбал ва лоле кашт.

Ала?андай ?ала?а келгенде,

Ені мен биiктiгi eкі фарсанг,

Айван мен ала? ж?не биік сарай.

Г?лге толы ?аланы

Ж?ма? десе? болады.

Археологиялы? м?ліметтерді талдай отырып, отыры?шылы? ?оныстар ?аза?станны? е? шеткерi айма?тарында да бол?анын айту керек. Осы айма?та?ы к?птеген к?не архитектуралы? ескерткiштер, ?оныстар ?алды?тары мен суландыру каналдарыны? ?алды?тары ?ткен замандарда т?тас бiр?атар м?дени-экономикалы? оша?тарды? бол?анын бiлдiредi.

Б?л жайлы Шахнамеде т?ркiлердегi к?мбезді ??рылыс жайында (2-сурет):

Дигар су Афросиоб ва Сепох

Чу Пирон Ба Гарсиуз кинехох

Бе хар гуше гонбади сохте

Сараш ро бо барондар афрохте.

Келесі бетте Афрасиаб пен ?скер

Пиран мен Гарсиуз сия?ты кекшіл батырлар

?р б?рыш?а к?мбез салды

?шы аспанмен талас?ан.

Т?ранды?тарды? бас?а елдермен ты?ыз экономикалы? ?арым-?атынаста бол?анды?ына жырда кездесетін т?тыну тауарлары мен ?ару-жара?тарды? шы?у тектерін ?р елден екендігі д?лел бола алады. Мысалы, дибой чини, чатре хенди, чочи камон, пулоде чини, сепархой чини, шамшире хенди, аспоне този, я?ни ?ытай жiбегi, ?нді шатыры, шаш сада?ы, ?ытай болаты, ?ытай ?ал?аны, ?нді семсері, хаданг о?ы, таз-т?жік жыл?ылары, кабул ?анжары болып келеді.

Р?стем Т?ран?а, Хотан?а саудагер болып келіп, Бижанды ??т?ару?а келгенде одан жергiлiктiлер кімсі?, ?айдансы? деп с?ра?анда:

Бе бозоргони зе Ирон бе Тур

Бе пеймудам ин рохе душвор ва дур.

Форушанде ам хам харидор низ

… Харам чорпой ва форушам гохар.

Саудамен келгем Ираннан Т?ран?а,

?иын да ?ауіпті жолдардан ?ттім

?рі сатамын, сатып аламын,

Мал аламын, гаухар сатамын, –

деп к?шпенділерден мал ?нiмдерiн ал?анды?ын к?рсетті.

«Шахнамеде» автор иранды?тар мен т?ранды?тарды кейде орта? д?ниетаным?а ие етiп к?рсетеді. Жырда т?ранды?тар иранды?тар ?здерiнi? ресми хаттарын жаз?анда оны к?н мен айды? жаратушысы атынан бастайды:

Бе номе худованде хуршид ва мох (к?н мен айды? жаратушысы атынан).

К?н мен айды ?асиетті санау бiршама т?ркі халы?тарында, соларды? ішінде ?аза? хал?ында да ?лi к?нге дейiн са?тал?ан д?ст?р. Зерттеушiлердi? пiкiрiнше, о?т?стік Сiбiрдi мекендейтін шор, алтай, хакас халы?тарында осы д?ст?рді? сар?ынша?тары молынан кездеседі. Адамдар ?лемі – б?л к?н мен ай жары? ?ылатын ?лем. Т?менгі ?лем жары? емес не нашар жары?тал?ан. Жер ?лемінде к?н мен ай – уа?ыт ?лшемі. Т?ркiлер босанатын ?йел туралы айт?анда aй-к?нi жеткен дейді, ай ту?анда с?лем беріп, «ескі айда есірке, жа?а айда жарыл?а» дейді.

Жырды? кейiнгi б?лiктерiнде т?ранды?тар мен иранды?тар екі д?ниетаным ?кiлдерi ретінде суреттелетiн жерлер аз емес. Б??ан басты себеп иранды?тарды? зороастризм дiнiне жаппай кіруімен байланысты болар.

Мысалы:

Гарсиуз айтады: До кешвар – иеки оташ, ва дигар об.

Екі ел – бiрi от, екiншiсi су.

Жырда сондай-а? к?не т?ркілерді? негiзгi сенім нысаны бол?ан Т??ірі – Аспан ??ымы жайлы да м?ліметтер кездеседі. Жырды? «Ескендір патшалы?ы» тарауында:

Аз ин пас биояд иеки номдар,

Зе даште савороне нейзегорон.

Иеки марде покизе на никхуй

Беду дине Яздон шавад чорсуй.

Иеки пире дехконе аташпарастэ

Ке пор дине Муса ке хони жаху

Ке гуяд джоз он ро нашояд сетуд

Дегар дине Иунони он парса

Ке дод овард дар деле падша.

Б?л жа?тан бiр ата?ты,

Аттылар мен найзагерлер даласынан таза ер кici келді:

Т?рт тарапты Яздон дініндегі,

Келесiсi от?а табынушы дихан – ?ария,

Келесiсi ж?йт деп аталатын дiндi

Мактай беретiн М?са жолын ?уушылар

Келесi патша ж?регiнен

Оpын ал?ан гректер діні.

Б?л жердегi Яздон діні деп отыр?андары т?ркiлердi? T??ірі діні болуы ?бден м?мкін.

Жырды? та?ы бiр жерiнде т?ркі ?олбасшысы Барман хан ке?есшiсi Пиран?а былай дейдi:

Кезе Асман созар нист,

Аспаннан арты? еште?е жо?

немесе

Педар Асмон бод ва мадор 3амин

Аспан – ?ке, Ана – жер.

Осымен ?ндес к?не т?ркі жазбаларыны? м?тінінен мына ?зiндiлердi де мысал?а келтiруге болады: «Аспан мені? ?кем Елтерiс ?а?ан мен анам Ілбiлге ?атынды ?з ??дiретiмен бас?арып, оларды к?кке к?теріп ?кетті. ?а?ан?а бас?ару?а мемлекет беретiн аспан, мені т?ркі аты мен хал?ы жо?алмасын деп ?а?ан еттi. Аспанны? ыр?ымен т?ркiлер же?іске жетті».

Жырда т?ркiлердiн арасында ж?лдызшылар ма?ызды орын?а ие бол?анды?тары жайлы деректер мол. Соларды? бiрiнде:

Зе Туркон иеки буд Бозур ном

Бофсукн бехар джой гостарде кам

Биомухте кажи ва жови.

Т?ркiлерде Бозур атты бiреу болды

Оны? си?ыры барлы? жерге ж?редi.

Си?ыр мен жадылы?ты ме?герген.

Осы ба?сыны Пиран иранды?тар?а ж?мсайды:

Ке аз ой дар бороу то саре ти?е кух

Барф ва сармо ва бод дамон

Баройшон биобар хам ондар замон.

Осы жерден тау басына бар

Сол мезет олар?а ?ар, суы? жел жiбер.

Б?дан со? т?ркілер иранды?тар?а шабуыл жасайды. Же?іліп бара жат?ан иранды?тар аспан?а назар аударып:

Сепах дор ва гардан кешон он замон

Гeрефтанд зори суй осмон.

Ке ей! Бар тар аз дош ва хуш ва рой

На дар джой, ва на зире джой

Хаме бандей порнегохе тим.

Ве би чореше дод хохе туйн.

Зе афсун ва аз джодуй бартари

Джахондор ва бар девороне девори.

То тавонтар аз оташ ва аз мехрин.

(Камус Кашани, 359)

?олбасшы мен сарбаздар

Сол кезде аспан?а ?арап зар иледi,

Ей! Барлы?ынан биік Жаратушы!

Бiр жерде емессі?, жер асты, ?стінде де емессі?!

Барлы?ына сені? ?ыра?ы к?зі?ні? ??лымыз,

Сені? жолы?да бейшарамыз.

Барлы? си?ыршы мен ба?сыдан к?штiсi?, ?лемні? билеушісі?. ??дайларды? ??дайысы?, оттан да к?штiсi?!

От?а табынушы иранды?тарды? аспан?а назар аударуы б?л ?инал?ан кезде т?ркiлердi? Т??ірі – Аспанына назар аударуы секілді еді. Тiптi олар Т??ірі – Аспанды мада?та?анда, оны оттан да жо?ары ?ояды да, олар Т??ірден:

Аз ин барф ва сармо фариодарс,

Надорим фариодарс джозе Ту касс, –

дейді.

Мына ?ар мен суы??а ?арсы Сенен бас?а ешкiмнi? к?мегіне с?йене алмай отырмыз.

Ба?сы к?мегімен жау?а ?арсы ?ар, суы? жiберу т?ркiлер ?шiн ?йреншiктi н?рсе болды. Жырды? та?ы бiр жерiнде:

Ба аз ин ру бар омад иеки тонд бод

Ке каси ро аз Ирон набод разм иод,

Иеки абре тонд андар омад чу гард

3е сармо хами лаб бедандон фесард.

Саро парде ва хамихо гашт иах

Кешид аз бар кух бар барфе йах.

Б?л тараптан бiр ала ??йын шы?ты,

Оны? артын ала д??гелеген б?лт шы?ты.

Суы?тан еріндер тіске жабысты,

Шатырлар м?з?а оранды,

Тау басынан ?ар жауды.

Жырда т?ранды?тарды? д?ст?рiнде т?с жорушылар мен ж?лдызшылар да ма?ызды орын алатыны шебер бейнеленген. Мысалы, Афрасиаб т?с к?ргенде оны жорыту?а адам iздестiредi. Сонда Гарсиуз былай дейді:

Гозарандейхе хоб бояд каси ке

Аз донеш андазе'е дорад баси.

Бехоним бидор дел мубадон

Аз охтар шеносон ва аз бехардон.

T?с жоритын адам бiлiмi жеткiлiктi болу керек.

Ойы сергек ба?сылар, ж?лдызшылар мен а?ылг?йлерді ша?ырады.

Осы т?р?ыда Ж. Баласа??ниды? «??тты бiлiгіндегі» мына шума?тар?а назар аударса?:

Та?ы бiрi – т?с iлiмi деседі,

Жорушы тек жа?сы?а жол кеседi.

Кici ?йы?таса т?рлi т?стер к?реді,

Жори бiлсе айт?аны аны? келедi …

Не жорыса? сол болады сенгейсі?.

Т?с к?руші, т?сті н?зік к?ргейсi?.

Жа?сы жорып, жа?сылы??а балайтын,

А?ылдылар бар, жа?сылы? ?алайтын.

Жа?сы к?ріп, б?ларды iзгi санаса?.

?аласа? – дос, туыс?ан ?ыл ?аласа?.

Т?ранды?тарды? тiлi мен жазуы. Т?ранды?тарды? т?ркі тілінде с?йлегендiгi жайлы жырда Гударз Т?ран?а ?з адамын жiбергенде:

Забон ро бе торки биорости.

T?ркі тiлiнде с?йле деп тапсырады.

Т?ранды?тарды? Базур aтты ба?сысын суреттегенде:

Бедонесте чини ва хам пахлави.

?ытай мен пехлеви (парсы) тiлiн менгерген. Я?ни иранды?тар пехлави тiлiнде с?йлесе, т?ркiлердi? ?з тiлi бол?анды?ы аны?. Жырды? та?ы бiр жерiнде:

Бе торки ченин мехр ва пейванд чист,

я?ни т?ркiше осындай махаббат пен ынты?ты? не?

Жырда т?ркiлердiн ?з тілінде с?йлегені жайлы:

Ке ру пиш Хумон бе торки забон.

Хуман?а ?арап т?ркі тілінде с?йледі.

Зе аржасп солоре гардоне чин.

Саборе джахондиде гарде замин.

Невешт андарон номей хосроуй.

Неку офарини хатте ябгуй.

?ытай ?скербасшысы Аржасп

Шах?а я?бу жазуымен хат жазды.

Со?ыс ?нерін зерттеушiсi М. Иванин т?ркiлердi? д?ст?рлі ?скери ?неріне к?дiкпен ?арап: «Мо??ол-татарлар тере? ?скери т?ртiптi са?тай отырып, ?здеріні? басты міндеттерін ?зара белгілесті. Атты ?скер ала?да со?ыса бiлдi. ?ор?андарды ?оршап, шабуыл жасау сия?ты ерекше ?рыс т?сiлдерiн шеберлiкпен ме?герді. Осыдан келiп мынадай за?ды с?ра? туады. Осы жартылай жабайы, малшы татарлар осындай ?скери т?сiлдердi ?айдан ?йренді», – деп с?ра? тастайды да, о?ан ?зi татарлар даласына Рим империясынан ?уыл?ан несториан топтары мо??олдар арасына келуiмен немесе к?рші ?ытай елімен байланыспен т?сiндiре жауап береді.

Дегенмен «Шахнаменi» талдау т?ркiлердi? ?скери ?неріні? тамырыны? тым тере?ге кететінін к?рсетеді. Афрасиаб ?з ?скеріне:

Хаме бо дарафш ва табире шабим.

Барлы?ымыз кернейлетіп, барабандатайы?, –

дейді.

Одан берiде барабан со?уды? т?ркілік со?ыс ?неріні? ажыра?ысыз б?лігі бол?анды?ын Марко Полодан табамыз: татарлар ?здеріні? жетекшiлерiні? накарлары (барабандары) со?ылмай т?ра со?ысты бастамайды: ол со?ыл?аннан со? ?ана ?рыс басталады. Татарларда мынадай ?дет те бар: олар дайындалып, со?ысты к?тiп т?р?анда накар со?ылмас б?рын олар ?н салып, екі шектi аспапта ойнайды: ?н салып, би билейді, ?рысты к?тiп т?рып, оларды? ?н салып, ойна?аны ?ызы?.

Т?ранды?тар ?здерi жаса?ан ?ару-жара?пен бірге к?рші елдерде жасал?ан ?ару т?рлерiн де ке?інен пайдаланды. Т?ркілер ?скepi темір сауытты бол?ан?а ??сайды. Мысалы, Р?стем ?з ?лына а?ыл айтып, т?ркiлердi суреттегенде:

Зал, ей, Песере Гушдор! …

… Ке он торк дар джанг аждохост.

Дар оханг ва дар кине абр болост.

Дерафшан сиох аст ва хофтане сиох

Зе оханг со'ад зе оханг колох

Зал, ей, а?ылды балам! …

Ол т?рік со?ыста айда?ар,

Ол темірге оран?ан, ?айсар, ?шпенділігі жо?ары,

Темір шо?пар (?амшы)

Темір архалук (кіреуке),

темір дулы?алы, –

деп айтады.

Жырды? та?ы бiр жерiнде:

Зе торкон ва аз даште найзаварон

Зе хар су биомад сепохи герон.

Т?ркiлер мен найзалылар даласынан.

?р жа?тан ауыр салма?ты ?скер шы?ты.

Немесе

Герон лашкари сохт Афрасиаб.

Афрасиаб ауыр салма?ты ?скер ?йымдастырды.

Археологиялы? м?ліметтер са?-массагет тайпаларыны? металл ??деуді шебер ме?геріп, оны т?рмыста ке? ?олдан?анын к?рсетеді. Оларды? е?бек ??ралдары, ?ару-жара?тары, ыдыстары да металдан жасалды. Т?ркiлер д?ниетанымында темір – Т??ірлік сипат?а ие ?асиетті зат болды ж?не T??іріні? олар?а тарт?ан осы бiр игiлiгiн шебер ?олданып, іске асыра бiлдi. Міне, сонды?тан да «Шахнамеде» келтiрiлген «темірге оран?ан» т?ркілер ??ымын тарихи шынды? peтінде ?абылдауымыз д?рыс.

Т?ркiлердi? со?ыс ?нерінде ке? пайдалан?ан ?дісі ол – ты?шылы? болды. Афрасиаб бiр шопанды ты?шы ретінде Иран ?скеріне жiбередi:

Негах кун ке чанд аст ро

Ирон сепах зе гардон ке дорад

Ке дерафш ва колох

Бай?ап ?ара Иран ?скepi ?анша, сарбазы, шо?пары мен дулы?асы неше екен?

Та?ы бiрде Афрасиаб ?з ?олбасшысы Фаргарды Иран?а жiбередi:

Хам акнун бороу суйе Иран сепох

Негах кун бедин Ростам размхох

Саборон негах кун ке чандон ва чун

Ке дорад барин бум на рахнемун.

Д?л ?азiр Иран ?скеріне ж?нел,

Сол Р?стем жауынгердi бай?а,

?скерін ?ара: ?анша ж?не ?алай бекiнген, несі бар, б?рін біл.

Сонымен, «Авеста», «Шахнаме» жырларынан тарихымыз бен хал?ымызды? м?дениетіне ?атысты біршама м?ліметтерді к?рсеттік. ?рине, б?л шы?армалар к?не тарих бойынша толы??анды сенімді ?айнарк?здер бола алмайды. Дегенмен жырларда?ы м?ліметтерді бас?а деректермен, археологиялы? материалдармен салыстыра отырып зерттеуді? о? н?тижелер беретіні аны?. ?азіргі кезде к?птеген ?алымдарды? ?асиетті Інжіл, Т?урат, ??ран кітаптарында?ы м?ліметтерді тарихи о?и?аларды зерделегенде пайдаланып отыр?анды?ы жа?алы? емес. Сонды?тан да т?л тарихымызды зерттегенде жо?арыда?ы шы?армаларда?ы м?ліметтерге назар аударуды? берері баршылы?.

Ба?ылау с?ра?тары:

1. «Шахнаме» дастаны сюжеттеріні? Иран-Т?ран ?арым-?атынасыны? дерекк?зі ретінде ?аншалы?ты ма?ызы бар?

2. «Шахнаме» дастанында?ы т?ркілерді? м?дениеті мен т?рмыс-тіршілігі туралы м?ліметтерді сипатта?ыз.