1.2. Тұран мен Иран арасындағы саяси қатынастар

Сасанилiк Иранны? ?з к?ршiлерiне ?атысты сырт?ы саясаты ресми дiн – зороастризмнi? негiзiнде ?алыптасып, iске асты. Зороастризм дiнi бойынша д?ние ?арама-?арсы екi ?асиеттен т?рады. Сондай-а? б?л дiн халы?тарды да екi топ?а б?ліп ?арастырады. Т?ркiлердi? Иран?а т?ндiретiн ?аупi жайлы тiптi зороастризмнi? ?асиеттi кiтабы Авестада «Уа, ?зiз Заратуштра! Сенi? заман а?ыры? жетуiмен е? жаман д?уiрлердi? басталуыны? белгiсi мынау болма? – шы?ыстан ?ахар елiнi? шаштары жалбыра?ан, ж?здеген, мы?да?ан, он мы?да?ан жын-перiлерi келiп, Иранды жаулап алады. Олар байлы?, шынды?, сенiм, ерлiк, к?регендiк, ?уаныш пен Ахураны? барлы? амалдарын ая?асты етiп, маздакизм мен отты? к?зiн жояды, сол кезде жауызды? пен айуанды? ?стемдiк ??рма?» дейдi.

Т. ?ыдырды? пiкiрiнше Орхон-Енесей, Талас ескерткiштерiнде «Т??iр» с?зi к?п ?олданылса, О?т?стiк-Батыс Азияда д?ниеге келген «Бехистун» м?тiнiнде жа?сылы? ??дайы «Ахура Мазда» атауы к?п кездеседi. Себебi ол д?уiрде т?ркiлер к?ктегi К?к т??iрiге табын?ан болса, парсылар Заратуштра пай?амбар негiзiн ?ала?ан зороастризм (от?а табынушы) дiнiн ?станатын бол?ан. «Мен Дари, ?лы патша, патшаларды? патшасы, б?кiл ?лемнi? патшасы» деп басталатын сына жазулы м?тiнде: «К?си журат немик?рд, чизи говтан д?рборе-е Гумате мо? то м?н р?сид?м. П?с, м?н ?з Ахура Мазда явори хостам, Ахура Мазда м?ро явори дод. М?н бо (т?дод-е) к?ми м?рд он Гумате-е мо? ро оуждам в? онон ро ке му?аддеме-е пирвоне буд?нд. Бе хосте Ахура Мазда м?н шох шодам Ахура Мазда шахриери ро бем?н ето к?рд», я?ни «Мен келгенiмше ешкiмнi? де Гумата абыз?а бiр н?рсе айту?а батылдары бармап едi. Кейiн мен Ахура Маздадан к?мек с?радым, Ахура Мазда ма?ан к?мектестi. Мен аз?антай адаммен Гумата абыз бен оны? со?ынан ерушiлердi ?ырдым. Ахура Мазданы? ?алауымен патша болдым. Ахура Мазда ма?ан билiктi сыйлады», – деген жолдар бар. Б?л дiни жазбадан зороастризм дiнiнi? сол кездегi иранды?тарды? мазасыз сырт?ы саясатыны? идеологиялы? тiрегi бол?анды?ын бай?ау ?иын емес.

К?не Иран Византия мен ?ытайдан б?лек, о?ан толы? м?мкiндiктерi болса да т?ркiлерге ?атысты сырт?ы саясатында жаулап алу ??ралы ретiнде дiни экспансияны тиiмдi ?олдана алмады. Б?л орайда Иранны? ?олында?ы идеологиялы? м?мкiндiк ретiнде зороастризм дiнiн алу?а болады. ?йткенi Иран мемлекетi ?здерiнi? дiни ?а?идаларына байланысты осы зороастризмнi? ?асиеттi жазбаларында?ы жауызды? елi – Т?ранды ?здерiнi? басты саяси ?арсыластары санады. Дегенмен осы зороастризмдегi т?ранды?тар?а ?атысты саяси концепцияны? ?зi жауызды? елiмен ?арым-?атынас?а т?спеу жайлы н?с?аулар?а байланысты болды. Сондай-а? б?л иранды?тарды? д?ст?рлi Т?ран-Иран шекарасы ретiнде ?мудариядан ?рi асу?а аса ??лы? таныта ?оймауына ?сер еттi. Дегенмен зороастризмнi? мемлекеттiк дiн ретiнде ?лсiреуiмен Иранны? да сырт?ы саясаты ?згерiске ?шырап, иранды?тар к?шпендiлер даласына ауы?-ауы? шабуылдар ?йымдастырып отырды.

Сасани мемлекетiнi? шекарасы шы?ыста ?мудария ?зенi ар?ылы т?ркiлермен шекаралас болды. О?т?стiгiнде Парсы шы?ана?ы, батыста Рим империясымен шекаралас мемлекет к?ршi елдермен со?ысып ?ттi. Сирия ?шiн Армениямен со?ысты. Сасанилер кезiнде Парфиян д?ст?рi жал?асты.

Жа?а ?улет парфиянды? д?ст?рдi жал?астыр?анды?тан мемлекеттiк iсте аса к?рделi ?згерiстер болмайды. Парсы тiлi грек, армян тiлдерiн ы?ыстырып, мемлекеттiк д?режеге жетедi. К?п ?лттар мекендейтiн сасанилер мемлекетiнде т?рлi идеялар мен дiни а?ымдар кiрдi. Еврейлер, маздакилер, манилер дiнi ?рт?рлi себептермен осы жерде ?анат жайды. Бiра? мемлекетте зороастризм дiнi де мемлекеттiк д?режеге жетедi.

Осылайша, Иранны? т?ркiлерге ?атысты саясатыны? ба?ыт-ба?дары оларды? дiни сенiмдерiнi? негiзiнде жатты. Иран-Т?ран шекарасына ?атысты ?рекеттер де ?з бастауын дiни сенiмдерден алды. Жаратылуды баяндайтын к?не иранды? м?тiн – Бандехеште жер бетiнде шекараларды? пайда болуы туралы былайша жазыл?ан: зороастризм бойынша жердi? 33 т?рлi болатыны айтылады. Тиштер алдымен желдi жаратып, те?iздер суы жердi барлы? жа?тан ыл?алдады. Жердi жетi ?абат?а б?лдi. Жердi? беті алты б?лiкке б?лiнiп орналасты. Сол алты б?лiктi ел деп атады. ?йткенi оларда шекара бар. Бiр елден екiншi елден Язидтi? (Т??iрi) р?хсатынсыз ?туге болмайды. Осылайша, к?не иранды?тарды? сенiмiнше шекара Язидпен ты?ыз байланыс?а ие ?асиеттi ??ым. Шекарадан ??дай-Язидтi? р?хсатынсыз ?ту – ??дайлар еркiне ?арсы шы?у. К?рiп отыр?анымыздай, шекара мен шектесу ?лемнi? жаратылысы кезiнен-а? пайда бол?ан. Ал?аш?ы 3000 жылды? ая?ында ?рмiз, Ахумавар д??асын о?ып, Ахриманды есiнен тандырады да ?лемдi жарату?а кiрiседi. Ол шексiздiк заманынан шектеулi заманды жасады. Одан со? аспанды ж?не суды, жердi жасады ж?не б?дан со? Ахриманны? шабуылы iзiмен осы Гумизшан атты кезе?де жерде ?айырымдылы? пен з?лымды? ай?ындала бастайды.

З?лымды? пен ?айырымдылы? арасында?ы талас ж?не Ахура мен Ахриман к?штерiнi? со?ысы жал?асты. Иран тарихи а?ыз негiзiнде он екi мы?жылды? ?лем ?мiрiне дейiн жал?асады. Б?л талас иранды? пiкiрде Ахриман мен оны? к?штерiнi? Офаринаш (ахуралы?) жерiне шабуылы т?рiнде к?рсетiледi. Сонымен ?атар бас?а т?рде, я?ни иранды?тар (ахуралы?) ж?не иранды?тар емес (Ахриман) со?ысы ретiнде «Шахнаме» мен дiни жазбаларда берiледi. Зороастризм жазбаларында ?р?ашан шекараларды са?тау мен ?ор?ау ?асиеттi саналады ж?не кейде б?л пiкiр а?ыз бен дастан т?рiнде берiледi. Осындай бiр а?ызда ?за? жылдар бойы Иран мен Т?ран жерiн к?зеткен сиыр туралы айтылады. Шекараны? ?асиеттiлiгiне ?ол с???ан адам не бiр п?леге душар болады, не ?ледi. Б?л жазым а?ызда сиыр тiлiмен айтылып, сиырды? айт?анындай ая?талады. Осылайша, Иран м?дениетiнде шекара ?рдайым ?асиеттi, аспанды? ??ым. Шекараны к?зеткендер Ахура к?шiне ие ж?не оларды? ?немi ?ам?орында болады. ?йткенi шекара – жаманды? пен жа?сылы?ты ахуралы?ты ахриманды?тан б?лiп к?рсетушi. Шекарадан ?ту жа?сылы?тан жаманды??а немесе жаманды?тан жа?сылы??а ?туге себепшi болады.

Пехлевилiк «Минуй хорд» ескерткiшiнде, Саалевидi? «Шахнамасында» (ХI ?асыр) Т?ран билеушiсi Афрасиабты? Иран?а жоры? жасап, б?л елдi? бiр б?лiгiн жаулап алып, Иран патшасы Наузарды ?лтiргенiн жазады. Иранды?тар ауру мен ж?т?а душар болады. Осы кезде Зоу Иран та?ына отырып, со?ыстан ?алжыра?ан Афрасиабпен арада бiтiм басталады. Екi ел арасында?ы шекараны белгiлеу кезiнде иранды? батыр Арашты? сада?ыны? о?ы жеткен жер шекара болсын деп келiсiледi. Мазендараннан атыл?ан о? ?мудария жа?асына жетiп, осы ?зен екi ел арасында?ы шекара?а айналады.

Келтiрiлген м?лiметтердi талдау Иранны? Т?ран?а ?атысты сырт?ы саясаты сасанилердi? ресми дiнi зороастризмге байланысты реттелiп отыр?анды?ын бай?ау?а болады. Иранда?ы осы дiннi? к?шеюi кезiнде екi елдi? арасында?ы ?арым-?атынасты? т?ра?ты жа?дайда бол?анды?ын бай?аймыз. II Хосроу кезiнде Иранны? агрессиялы? жоспарларына кедергi келтiрiп отыр?ан Авеста ?айта ?аралды. Б?л кiтапты? ?з ма?ынасын жо?алтпа?ан беттерiн жа?арту?а ба?ытталды. Бiра? Авестаны ?айта ?арау мен оны? ескiрген мазм?нын жа?алау м?мкiн болмады.

?кiнiшке орай, м?ны? со?ы Иранда?ы зороастризмнi? бас?а жатжерлiк идеялар тарапынан шеттетiлуге ?шыра?аннан кейiн Т?ран мен Иран шекараларыны? б?зылуы ж?не осыны? н?тижесiнде екi ел арасында?ы ?за??а созыл?ан со?ыстарды? етек алуы бастал?анын к?ремiз.

Сасанилiк Иранда билiктi? зороастралы? дiни ?ызметкерлермен ода?тасуы христиандарды, гностикалы? секта-а?ымдарды, еврей ?ауымын дiни ?удалау деген с?з болды. Ал осы дiн ?кiлдерi экономикалы? жа?ынан мы?ты болып, сауда-сатты?ты ?з ?олдарына шо?ырландыр?ан едi. Екi та?дауды? ортасында ?ал?ан со??ы сасанилер Иран?а м?дделi барлы? дiндерге бiрдей ?араса с?зсiз зороастралы? басшыларды? ?арсылы?ына ?шырайтын едi. Ал б?л кезде осы дiн ?кiлдерi ?зара со?ысып жататын, Хосроу кезiнде VI ?асыр?а ?арай сол алуан дiндер iшiнен не??рлым белсендi топтары жо?алып, б?рын белгiсiз бол?андар тарих сахнасына шы?ты.

589 жылы Иранда Византиямен со?ыс болып жат?анда Армения мен ?зірбайжан?а т?ркi-хазар ?скерi, шы?ыстан ?ытай т?ркiлерi кiрдi. Бiра? 589 жылы Гератта?ы т?ркiлермен со?ыста парсылар же?едi. 603-604 жылдары т?ркiлердi ?ытайлар тал?андайды. Осыны пайдаланып Иран Византиямен со?ысты бастайды.

К?рiп отыр?анымыздай, Иран мен Т?ранны? т?ркiлердi? ?зге к?ршiлерiмен салыстыр?анда ?скери т?р?ыда бейбiт бол?анымен, м?дени-идеологиялы? т?р?ыда тынымсыз, белсендi болды. ?сiресе т?ркiлердi? о?т?стiк айма?тарын мекендейтiн иран тiлдес, зороастризм дiнiн ?станатын со?дылы?тарды? м?дени ?серi айтарлы?тай еді. Екi ел арасында?ы саяси ?арым-?атынаста?ы сасанилiк Иран?а ?ара?ан Со?ды ?лкесiне ?атысты к?рделене т?стi.

Т?рiк ?а?анаты кезiнде со?дыларды? ?те-м?те ??діретке ие бол?аны белгiлi. ?аза?станны? о?т?стігіндегі Пенжикент мекенiнде табыл?ан ?ор?андар, б?л ??iрдi? т?р?ындарыны? иран тілдес халы?тар бол?анын аны?та?ан. Со?дылар барлы? Орталы? Азия ?алаларына тара?ан-ды. Со?ды м?дениетi – т?рiк м?дениетiн т?сiнудегi е? ма?ызды ??ралдарды? бiрi. Пенжикент ?азбаларында табыл?ан м?сiндер осы ??iрдi? Иран-Ау?анстан м?дениетіні? ы?палында бол?анын бай?атады. Сондай-а? ?аланы? орталы?ында (ша?ристан) к?птеген оссуарлар табыл?ан. К?не Иран діні от?а табыну бойынша (маздакизм) ?лiктi? етi с?йегiнен сыдырылып алын?ан со?, етсiз с?йектер топыра?тан жасал?ан ыдыстар?а ?ойылып, са?талушы едi. Мiне, осы ыдыстар дiн тарихында оссуар деп аталады. Жетiсу ??iрiнде де к?птеген оссуарлар табыл?ан.

Ислам ?арса?ында?ы Жетiсу ??iрi т?р?ындарыны? басым к?пшілігі со?дылар едi. Т?рiк ?а?анатында Иран м?дениетiн тарат?ан осы со?дылар. ?йткенi со?дылардан ?нерлi ?рі iсмер адамдар к?бiрек шы?ат??ын. Оларды? жан-жа??а жайылуымен ?оса от?а табыну, маздеизм (маздакизм), будда дiндері де таралушы еді. Т?рiктерге отты сыйлау, от?а сиыну ?деттерiн тап осы со?дылар ?йреткен. Ежелгі Иран жерінде пайда бол?ан от?а табыну жорал?ылары бара-бара т?ріктерге сі?іп кетеді. М?селен, Византия елшiсi, «prefectus pretorioper orientum», я?ни «шы?ыс м?селелері ж?ніндегі император ке?есшісі» атан?ан Земархос (Земарх) Истеми ?а?анны? ордасына кірмес б?рын, алдымен оттан аттап ?туге м?жб?р бол?ан.

Жетiсуда С??ылы?, Кенб?л?н ?атарлы белдi со?ды орталы?тары бар едi. Аталмыш ?алаларды? ?йінділерінде V-VIII ?асырларды? м?раларынан Иран т??iрлерi мен мифологиясы, грек-б?р?ан ?нер на?ыштары бейнеленген к?птеген оссуарлар, от?а табыну со?дыларды? ?р алуан шыра?дандары мен Сасани (224-651) ша?тарыны? м?сiндерi табыл?ан. Аталмыш олжалар Жетісу ?лкесінде бірнеше діни нанымны? бол?анын а??артады.

?ытай саяхатшысы Сюань Цзан Орта Азиядан ?ткенде 630 жыл?ы жазбаларында Су-Ли-Со?д деп Шу мен Шахрисябз аралы?ында?ы айма?ты атады. 728 жылы Орта Азия ар?ылы ?ткен ?ытай тарихшысы Хой Чао ?з жазбаларында Кеш, Б?хара, Со?д, Усрушанды, Шашты бiр айма??а жат?ызады. Территориялы?, шаруашылы?-экономикалы? ж?не м?дени-рухани т?р?ыда Иранмен iргелес жат?ан б?л айма?та иранды? м?дениеттi? ы?палы басым болды. Сондай-а? Орталы? Азияны? осы айма?ы ?лемдегі т?рлі діни а?ымдар мен философиялы? ілімдерді? ?тетін, тарататын, т?ра?тап ?алатын айма?ы болды. Б??ан, біріншіден, айма?ты? этникалы? т?р?ыда алуан т?рлілігі себеп болса, екіншіден, ?олайлы территориялы? орналасуы мен таби?и-климатты? жа?дайы да осы жа?дай?а аса ы??айлы болды.

Айма?та?ы дiни ахуал?а ?атысты деректер Со?дыда зороастризм, будда, христиан дiндерi мен ата-баба рухына, б?т?а табыну сия?ты жергiлiктi нанымдар бол?анын, бiрт?тас мемлекеттiк дiннi? болма?анын жазады. Бiра? айма?та ана??рлым ке? тара?аны жергiлiктi сенiмдермен шатас?ан зороастризмнi? жергiлiктi н?с?асы ы?палды болды. VI-VII ?асырларда со?ды хал?ыны? негiзгi тiлi шы?ыс иран тiл тобына жататын со?ды тiлi болды. Б?л тiлде тек Со?д, Б?хара, Усрушан мен Шашта ?ана емес, Шы?ыс Т?ркiстан хал?ы да с?йледi.

Авестаны? ?зiнде де Со?д ж?не бас?а ортаазиялы? айма?тарда зороастризм ?улиелерiнi? ?алы? мекенi екенi жазыл?ан. Ал Иран мен Со?д зороастризмiнде азда?ан р?сiмдiк айырмашылы? бол?анына ?арамастан ?ос айма? та м?дени, рухани т?р?ыда бiрт?тас саналды.

Айма?ты? т?ркiлер ?шiн е? ма?ызды ы?палы – оны? т?ркiлермен шекаралас бола отырып, ?здерi ар?ылы т?ркiлер жерiне бас?а айма?тарда ?удалан?ан т?рлi дiни а?ымдарды д?ркiн-д?ркiн ?ткiзiп отыруларымен байланысты. Кушан кезе?iнде Со?ды?а будда iлiмi енгенiмен с?з болып отыр?ан кезе?де б?л дiн айма?та аса ма?ызды р?лге ие болмады. Ал VII ?асырда Со?ды айма?ында будда дiнi м?лде жойылды. Христиан дiнi де тек халы?аралы? саудамен айнылыс?ан саудагерлер арасында тарады. Тек зороастризммен идеялы? жа?ынды??а ие манихей iлiмiнi? тарауы табыстыра? болды.

Тек ма?ызды сауда жолдарына ?ана емес, сондай-а? б?тен идеологиялы? iлiмдердi? «кенiне» айнал?ан б?л айма?ты? т?ркiлер тарапынан толы?тай жаулап алынуы аса ма?ызды едi. Сонды?тан да б?рын?ы сасанилер иелiгiне т?ркiлердi? шабуылы жиiледi. Б?л туралы к?не т?ркi жазба ескерткiштерiнде «Iнжу ?зенiнен ?тiп, Бэнглигяк-Тинейл ?лыны? ауылында?ы тау?а ?ттiк. Бiз жауларды Темiр ?апы?а дейiн ?уды?. Бiз оларды керi ?айту?а м?жб?рледiк. Сук баста?ан барлы? Со?ды хал?ы келгенде». Б?л о?и?а 711-712 жылдары Тохаристанны? Батыс т?ркi ?а?анатына ба?ын?анын бейнелейдi. Осылайша, б?л айма??а т?ркiлер келiп, ж?з жыл?а жуы? досты? ?атынас орнады. Айма? т?ркiлену ?дерiсiн бастан кешiп, Тохаристан яб?улары т?ркi есiмдерi мен титулдарына ие болды.

Т?ркiлердi? айма?ты ?здерiне ?аратуы т?ркi ?а?анатыны? шекарасын ке?ейттi. Дегенмен ба?ынышты елге айнал?ан б?л жерлердегi халы? пен т?ркiлердi? ода?ыны? баяндылы?ы е? алдымен рухани-идеологиялы? т?тасты?ты? табыстылы?ына байланысты болды. Ал оларды бiрiктiретiн т?ркiлiк д?ст?рлi дiнге негiзделген идеологиялы? ж?йе б?л кезде ?з м?мкiншiлiктерiн т?гесiп бiткен едi. Сонды?тан да т?ркi-со?ды ода?ы саяси т?р?ыда т?ркiлер ?шiн тиiмдi бол?анмен, зороастризм дiнiн ?лi де берiк ?станатын со?дылы?тар ?шiн б?л ода?ты? рухани-м?дени ж?не экономикалы? арты?шылы?тары к?п болды. Бас?аша айт?анда, т?ркiлердi? б?л айма?та отыры?шы со?дылармен этникалы? ассимиляциялану процесi ?аупi аны? бiлiне бастады.

Осы кезде Араб т?бегiнен шы??ан ислам дiнiн таратушы арабтарды? к?ршi мемлекеттердi жаулап алу жоры?тары бастал?ан болатын. Жа?а дін – исламны? тасы?ан идеологиялы? ?айнарымен ?арулан?ан арабтар 651 жылы сасанилердi? Т?ранмен шекарасы бекiнiсi Мервтi алды. Осы жерге бекініп ал?ан арабтар енді ауы?-ауы? Орталы? Азияны шабуылдап отырды. Ендi айма? жа?а, к?штi ж?не т?ркiлер мен со?дыларды? дiндерiне ?ара?анда ?лде?айда жас идеологиялы? тегеурiннi? шабуылына айналды.

Со?дылар ал?аш?ы рет арабтармен ?здерi со?ысты. VII ?асырды? со?ында дейiнгi ?а?ты?ыстар айтарлы?тай н?тиже бермедi. 705 жылы Хорасанны? жа?а ?кiлi Кутейба ибн Муслимнен со? айма?ты жаулап алуды? жа?а кезе?i басталды. Айма?та?ы ?з саяси м?дделерi бар т?ркiлерден ??тылуды ойла?ан Кутейба 709 жылы т?ркiлер мен со?дыларды? арасына от салды. Ол Со?д билеушiсiмен жасырын келiсiмге келiп, «егер бiз кетсек т?ркiлер сендердi басып алады» деп оларды т?ркiлерге ?арсы айдап салады.

Т?ркiлердi айма?та?ы саяси о?и?алардан шеттеткен арабтар б?дан со? 710 жылы Б?хараны, Шуман, Кеш, Нахшеб патшалы?тарын алды. Жаулап алын?ан жерлерде исламды тарату?а, мешiттер салу?а кiрiстi. Б?рын?ы храмдар мешiтке айналды. Саяси-экономикалы? же?ілдіктерге байланысты со?дылар жаппай ислам дiнiн ?абылдай бастады. Жа?а дiндi ы?ылассыз ?абылда?ан жергiлiктiлердi исламдандыру ма?сатында арабтар жергiлiктi халы?ты? ?йлерiне арабтарды ?оныстандыруды ?ол?а алады.

Т?ркiлер айма??а жа?а ?ожайындарды? келуiмен келiсе ?оймады. Кутейбадан кейiнгі жа?а ?кiм Асад ибн Абдаллах?а (724-727) ?арсы Самар?андта?ы арабтар?а жиi шабуыл ?йымдастырды. 737 жылы арабтар?а ?арсы т?ркiлер, Шаш пен Хуттал, со?дылар ода?тасты. Бастап?ыда олар же?генмен, тiптi Асад ?з ордасын Балхты тастап, Мервке к?шпекшi болды. Бiра? Харистан т?бiндегi кескiлескен шай?аста арабтар же?iске жетiп, ат-Табаридi? жазуына ?ара?анда Жетiсу?а ?ашып келген ?а?ан жа?а жоры??а дайындалды. Бiра? оны Т?ркеш ?мiрi Курсул ?лтiрдi. ?а?ан ?скері бытырап кеттi. Батыс ?а?анат тарады. Iрi ?алаларда арабтар ?скери гарнизондар салды.

Со?дыларды? арабтармен со?ысында т?ркiлер бiрiншiлермен жаулы? ?атынаста болса да ода?тасты??а барды. Осы айма? ар?ылы сауда керуендерi ?тетiндiктен т?ркiлер со?дылы?тармен сауда ?атынастарына м?дделi болды. Сонды?тан т?ркiлер б?л айма??а арабтарды? келуiн ?аламады. ?здерiмен жапсарлас айма?та жа?а д?шпанны? болуын ?алама?ан т?ркiлер ал?аш?ы араб жаулап алуларынан бастап со?ысты.

Жа?а дін т?ркілер мен арабтарды? бастап?ыда?ы белсенді, біріккен ?арсылы?тарына ?арамастан айма??а табысты т?рде тарай берді. ?зіні? саяси икемділігімен, ?леуметтік т?р?ыда?ы ?мбебапты?ымен, идеялы? т?р?ыда шынайылы?ымен, е? бастысы саяси-?скери т?р?ыда ана??рлым к?штілігімен исламны? басымдылы?ы аны? бай?ала бастады. ?арсылы??а ?арамастан, Со?ды жерiнi? араб халифатыны? ??рамдас бiр б?лiгiне айналу процесi шапша? ж?ре бердi. Иранды? зерттеушi А. Бейат исламны? жаулап алын?ан айма?тарда табысты т?рде тарау факторларын былайша т?сiндiредi: 1) м?сылман еместердi? «джазйэ» т?леуге мiндеттiлiгi; 2) жергiлiктiлердi? халиф сарайына ?ызметке тартылуы; 3) жергiлiктiлердi? м?сылман к?ршiлерiмен м?дени, саяси-экономикалы? ?арым-?атынас?а т?суi.

Орталы? Азияда?ы исламны? таралып, араб ?стемдігіні? табан тіреуіне байланысты жергіліктi иран тiлдерiн жа?а араб тіліне тез икемделген парсы тiлiнi? ы?ыстыруымен айма??а Сасани мемлекеттiлiгiнi? д?ст?рi ене бастады. Сасани мемлекеттілігіні? басты сипаты – деспотизм исламда?ы ?ділетті билік ж?йесін ?згеріске т?сіріп, Орталы? Азияда?ы ислам мемлекеттілігіні? деспотты?-монархиялы? ж?йесін жасады. Осы кезде т?ркілер ауы?-ауы? осы айма??а ?скери жоры?тар ?йымдастырып отырды. Осы жоры?тар кезінде дех?андар – орталы?азиялы? жер иеленушілер т?ркілерге ?олдау к?рсетті. Б?дан д?ст?рлi дех?андар деспотизмні? ауыр езгісінен ?ашып, т?ркi билеушiлерiн ?здерi ша?ырды деп пайымдау?а болады. Тонык?к Со?д?а кiргенде, арабтар Со?д мемлекетi федерациясыны? орталы?ы Самар?анд?а кiрдi. Т?ркi-со?д ода?тасты?ы кейiн Самани мемлекетiнi? ??руылуына м?рынды? болды. Тiл мен м?дениетте ж?не мемлекеттiкте иранды? д?ст?р басым исламды? мемлекет – саманилердi? ??рылуы т?ркiлердi? о?т?стiгiндегi айма?ты? т?ркiлер тарапынан ж?тылып кетуден са?тап ?алды. Саманилер мемлекетiнi? ??рылуы ар?ылы со?дылар ?здерiнi? к?не иранды? д?ст?рлерiнi? негiзгi элементтерiн са?тап ?ана ?оймай, ендi ислам дiнi ар?ылы т?ркiлердi саяси-экономикалы? ж?не рухани-м?дени т?р?ыда ба?ындыру?а кiрiстi.

Шы?ыс К?кт?рiк ?а?анатымен ?арым-?атынасын ?зген Тарду ?а?ан (576-603 ж.), бiр жа?ынан, Шы?ыс?а ?з ?ктемдiгiн таныту?а кiрiссе, екiншi жа?ынан, Батыста бiр?атар жаулау жоры?тарын ж?зеге асырды. Ол Византия мен сасанилік Иранны? арасында?ы келiспеушiлiктi ?з пайдасына жарата отырып, ?зiнi? саяси ?пайын т?гендеуге кiрiстi. Ол Шахиншах IV Ормузд (579-590 ж.) т?сында Иранны? iшкi саясатына араласты. ?лы ?а?ан ретiнде «Бiлге ?а?ан» ата?ын ал?ан Тарду ?а?ан ?тiкеннен Мервке дейiнгi жерлерде билiк ??р?ан кезе?нi? т?сында 603 жылы елде к?терiлiс басталып, осы к?терiлiстi? т?сында ол iз-т?зсiз жо?алды. Тарду ?а?аннан кейiн мемлекет да?дарыс?а ?шырап, б?л да?дарыс оны? кiшi немересi То?-жаб?уды? (618-630 ж.) кезiне дейiн созылды. ?з билігі кезінде То?-жаб?у телестердi ?зiне ба?ындырып, иранды?тарды же?дi. То?-жаб?уды? 630 жылы ?лтiрiлуiнi? т?сында та??а талас басталды. Осылайша, Батыс К?кт?рiк ?а?анаты да Шы?ыс К?кт?рiк ?а?анаты секiлдi ?ытайды? саяси ?стемдiгiн мойындап, т?уелділік жа?дай?а т?сті.

Аталмыш кезе? Византия ?шін аса к?рделі кезе? болды. Христианды?ты? саяси орталы?ы бол?ан империяда?ы діни-саяси билікке д?мелі топтар арасында?ы кикілжі?дер, шы?ыс иеліктегі саяси ахуал?а ?немі ?атер т?ндіріп отыратын «жабайы к?шпенділер», жа?а да жас дін – исламны? пайда болуы, к?ш-?уаты ?здерімен тайталаса алатын сасанилік Иран сия?ты мемлекеттермен болып т?ратын со?ыстар империяны? мазасыз сырт?ы саясатыны? белсенділігін тудырды.

?ш ??рлы?ты? т?йiскен жерiндегi бай, ?ол?нерi мен егiншiлiгi дамы?ан, Дунай мен Евфрат?а дейiнгi ал?апты алып жат?ан Византия империясы ?зiнi? алдында?ы Рим империясынан тек осы ке?-байта? территорияны ?ана емес, сондай-а? даму д?режесi ?рт?рлi сатыда?ы к?ршiлер мен солар?а ?атысты саясатты да м?рагерлiкке ?абылдады. Шы?ыста?ы империяны? е? басты ?арсыласы IV ?асырда к?штi мемлекетке айнал?ан Иран шахиншахтары Византиямен шы?ыс провинциялар мен Кiшi Азияны? бiр б?лiгi, ?сiресе христиан дiнi орны??ан Армения мен Лазика ?шiн кескiлескен шай?астар ж?ргiздi. Б?л со?ыстар?а себеп тек жер таласы ?ана емес, Иран ар?ылы ?тетiн ма?ызды сауда жолдары да болды.

Империялы? д?ст?р жал?асты?ына ие империя мемлекеттi? ?абыр?асын бекiтiп, к?шейте т?су ?шiн мемлекеттiк идеологияны? барлы? тетiктерiн пайдаланды. Жалпы, Византияны? христианды? негiзiндегi мемлекеттiк идеологиясында христиан емес мемлекеттер мен халы?тар?а ?стем т?р?ыда ?арау т?н болды. Ал т?ркi к?шпендiлерiн тiптi жабайылар ?атарына жат?ызып, олармен тек т?ркiлерді? ?скери-саяси ?олдауын ?ажет еткенде ?ана амалсыздан санасып, т?ркiлермен ?арым-?атынас?а саяси м?н бердi.

Византия тарихында?ы осы империяны? сырт?ы саясаты ?шiн е? табысты кезе?дер елдегi идеялы? бiрлiктi?, дiни т?ра?тылы?ты? орнауымен байланысты болып келедi. Осымен бiр мезгiлде, оларды? саяси ?арсылас мемлекеттерi мен этникалы? бiрлестiктерiнi? iшiндегi идеялы? алауызды? пен то?ырау ?атар ж?рiп, осы топтарды? саяси сахнадан тезiрек кетуiне себепкер болады. Б?л ?рдiс империяны? солт?стiктегi к?ршiлерiне ?ана емес, шы?ыста?ы дала к?шпендiлерiне де ?атысты.

VI ?асырды? 50-жылдар ая?ында ?ара те?iз ??iрiндегi Византияны? саяси жа?дайы шиеленiстi. Империя Дон мен Днепр аралы?ында?ы ??тыр?ырлар мен ?обанда?ы олармен туыс ?тыр?ырларды бiр-бiрiмен ?ыр?ыстырып, ??тыр?ырларды? Фракия?а жасайтын шабуылын алдын алып, б?рын?ы ??н империясыны? бiр б?лшегi болып табылаты екi туыс халы?ты жою?а та?ады. Ал ?обанны? бойын Византияны? ода?тасы аландар мекендейтiн.

Осы с?тте б?рын?ы империяны ?айта ?алпына келтiруге кiрiскен т?ркiттерден б?лiнген аварлар тарих сахнасына шы?ып, ода?тас iздей бастады. Олар аландарды? к?семi Саросиден Византиямен жа?ындасу ?шiн ара а?айынды? к?мек с?рады. Б?л ?сынысты тиiмдi пайдалану?а тырыс?ан Юстианнан аварлар?а Валентин баста?ан елшiлер келiп, оларды Иран?а ?арсы ?рыс?а ша?ырады. Осылайша, ?здерiнi? на?ты саяси ба?дарламасына ие империя мен ?з тайпаластарынан б?лiнген тайпа арасында 558 жылы бiрiншiсi ?шiн тиiмдiрек ода? ??рылады. Бiра? б?л ?скери-саяси ода? к?тпеген жерден империя ?шiн бас?аша сипат ала бастады. Ода?тас?а айнал?ан аварлар империя шекарасына ?мтылды. Тiптi империя?а бара-бара ?з ?стемдiгiн ж?ргiзе бастады. Валентин елшiлiгiнен кейiн аварлар Византия жа?тастары сабырлар, ?тыр?ырлар, анттар?а ?арсы шы?ады. Осылайша, Иран ?зiнi? ?ауiптi к?ршiсiнен ??тылады.

Т?ркi ?а?анатынан iргесiн м?лде аула? сал?ан аварлар осы кезде Византия д?шпаны ретiнде Иран?а жа?ындау?а м?жб?р болды. Осы с?тте аварларды? жауы т?ркiттер Византиямен ода?тасу керек едi. Бiра? м?ны т?ркiттер мен Иранны? орта? жауы эфталиттер болдырмады. Сол себептi 560 жылы Истеми Хосроумен ода? ??ру?а м?жб?р болып, Т?рік ?а?анды?ы мен Византия (395-1453) орта? ?арсыластары сасанилерге (224-651) ?арсы ода?тасады. 628 жыл?ы со?ыста т?рік ?а?аны иранды?тарды же?іп, ойсыратады. 565 жылы эфталиттердi же?iп, со?дыларды жерiмен бірге ?з ?а?анатына ?осып алады. Осылайша, эфталиттер мен Солт?стiк ?ытай патшалы?тарын к?йреткен со? т?ркiлердi? саяси жа?дайымен ?оса экономикалы? ?уаты да артты. ?йткенi Батыс пен Шы?ысты ?осып жат?ан керуен жолын ба?ылады.

Юстианны? ?лемдi билеуге ?мтылысы Еуропаны? барша мемлекеттерiмен дипломатиялы? байланыс орнату?а итермеледi. Сол кезде алтынмен бiрдей ба?аланатын жiбекке Византияны? с?ранысы зор болды. Бiра? Жiбек жолы Византия?а Иран ар?ылы ?тетiн. Ал Иран болса Византияны ?лсiрету ?шiн жiбек нар?ын жасанды т?рде ?ымбаттатты. 553 жылы Византияны? ?здерi ?ндiру себебiнен жiбекке с?ранысы т?мендедi. Империяда?ы идеялы? ?а?ты?ыстар мен алауызды?тар ?з дегенiн iстедi. Византия б?рын?ы ?уатынан ?лсiреп, ?здерiнi? к?шейген ?арсыластарына есе жiберетiн болды.

Т?ркi ?а?анатыны? к?шеюiмен византия-т?ркi ?атынасы сал?ындады. Б??ан жiбек саудасында?ы б?секелестiкпен ?оса, аварлар м?селесi де ?з ?серiн тигiзедi. 575 жылдан Византия-Иран келiсiмiнен со? т?ркi-византия ?атынасы к?рт шиеленiседi. Т?ркiлер 570-576 жылдары арасында Солт?стiк Кавказды ба?ындырады. 576 жылы т?ркiлер ?тыр?ырларды? к?мегiмен Босфорды алып, ?ырым?а кiредi. Олар Батыс Кавказ ар?ылы Византия?а кiрмекшi болады. Бiра? олар Эгриси патшалы?ыны? ?арсылы?ынан ?рi ?те алмай, Солт?стiк Кавказ бен Дербентке дейiнгi жазы?ты мiсе т?тады.

552 жылы Мо??олияда т?ркілер жуан-жуандарды? билігін то?татып, Батыс?а жылжи отырып, бес жыл бойы Еділ жа?асында т?ра?тады. 565 жылы эфталиттерді тал?андады. 568 жылы византиялы? император II Юстинианге со?дылы? к?пес Маниах баста?ан бірінші к?к т?рік елшілігі келіп, сауда ж?не ?скери салада келісс?здер ж?ргізді. Кейін византиялы?тар Земарх баста?ан елшілікті жіберіп, ол Константинополь?а Та?ма тархан баста?ан т?ркі елшілігімен келді. Т?ркілер мен византиялы?тар осы кездесулерде Иран?а ?арсы бірігіп со?ысу?а келісті. Дегенмен т?ркілерді? дайынды?ына ?арамастан византиялы?тар со?ыс ?рекеттерін кешіктіре берді.

576 жылы византиялы?тар а?ыры Иранмен со?ысып, т?ркі к?мегін аса ?атты сезінді. Валентинус баста?ан елшілік Жайы? ма?ында Т?р шадпен кездесті. Т?р шад елшіні империяны? екіж?зділігі ?шін ?рысты. С?зден іске к?шкен Т?р шад ?ырым мен Босфорды жаулап алды. Т?ркілер Византия?а ?арсы со?ысты одан ?рі жал?астырып, Кавказда?ы империя иелігі Лазика?а кірді.

Византия иелігін т?ркілерді? одан ?рі жаулап алуы 582 жылдан 593 жыл?а дейін к?к т?ріктер арасында орын ал?ан азаматты? со?ысыны? етек алуына орай то?тап ?алды. Тек 588-589 жылдары ?ана византиялы?тар т?ркілермен к?птен к?ткен ода??а ?ол жеткізді. Біра? иранды?тар Герат т?бінде т?ркілерге со??ы беріп, т?ркілерді со?ыстан шы?арып тастады.

598 жылы император Маврикийге т?ркі елшілігі келіп, ?здеріні? парсылар?а ?арсы ?скери ода??а дайын екендіктерін білдірді. Т?ркілерге ?арсы угор тайпалары к?теріліп, аварлар?а барып ?осылды. Т?ркілер біртіндеп ?лсірей бастады.

Осы тартыстан Иран да шет ?алмай, 626 жылы Сирия, Палестина, Мысырды жаулап алды. Славян-авар к?штерi империя астанасы Константинопольды ?оршады. Бiра? 628 жылы Ираклии патша Ираннан б?рын?ы жерлерiн ?айтарып алды. Осы кезде ?лсiреген Иран империямен алысу?а шамасы келмедi. Иранда?ы идеялы? ты?ыры?ты пайдалан?ан жа?а, ислам д?ниетанымымен ?арулан?ан арабтар тарих сахнасына шы?ты. 634 жылы арабтар Сирияны, 638 жылы Антиохияны, Месопотамияны, Арменияны, VII ?асырды? со?ына ?арай Солт?стiк Африканы алды. Арабтар жаулап алулары б?л жерлерде феодалды? ?атынастарды жеделдеттi. Ал империя болса христианды? идеологияны? да?дарысын бастан кешiп, ??лдырау ?стiне ??лдырай бердi. Шiркеу да?дарыс?а ?шырады.

Ба?ылау с?ра?тары:

1. Зороастризм дініні? Иран-Т?ран ?арым-?атынасында?ы ма?ызы ?андай болды?

2. Сасанилер билігі т?сында Т?ркі ?а?анаты мен иранды?тарды? ?арым-?атынасы ?андай болды?

3. «Жібек жолыны?» Византия – Т?ркі ?а?анаты – Иран ?атынасында?ы р?лін сипатта?ыз.